تحقیقات اسنادی انقلاب اسلامی

تحقیقات اسنادی انقلاب اسلامی

دیالکتیک اخلاق قهرمانی و زندگی روزمره از انتظار تا انقلاب مطالعة موردی جهان ذهنی و عینی قهرمانان ‌ سینمایی 1335-1357 شمسی در ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار پژوهشی گروه مطالعات تاریخی انقلاب اسلامی(وابسته به مرکز اسناد انقلاب اسلامی)، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، تهران، ایران
10.22034/irs.2025.531905.1290
چکیده
چکیده
این مقاله با تکیه‌ بر روش نشانه‌شناسی ساختاری، به بررسی سیر تحول اخلاق قهرمانی در سینمای ایران طی سال‌های ۱۳۳۵ تا ۱۳۵۷ می‌پردازد. تحلیل تطبیقی پنج فیلم منتخب (لات جوانمرد، گنج قارون، قیصر، گوزن‌ها و سفر سنگ) نشان می‌دهد که الگوی قهرمان از کنش فردی مبتنی بر مرام و افتخار شخصی و قهرمانی جبرگرا به کنش جمعی مبتنی بر مشارکت و مقاومت ساختاری و قهرمانیِ کنشگرا و انقلابی، دگرگون شده است. این تحول نه صرفاً تغییر در شخصیت‌پردازی، بلکه بازتابی از تحولات عینی جامعه و جابه‌جایی گفتمان‌های مسلط و حاشیه‌ای است. در این تحلیل، نظریه فانتزی در روان‌کاوی لکان، مفهوم قهرمان جمعی در اندیشه گئورگ لوکاچ، و جامعه‌شناسی کنش در خوانش ژان دووینو به کار گرفته شده‌اند تا نشان داده شود که سینمای پیشاانقلابی ایران، به‌مثابه بازتاب و بازآفرینی فانتزی‌های جمعی، نقش مهمی در شکل‌دهی به تخیل اخلاقی و سیاسی تماشاگر ایفا کرده است.
 
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

The Dialectics of Heroic Ethics and Everyday Life: From Expectation to Revolution A Case Study of the Subjective and Objective Worlds of Cinematic Heroes in Iran, 1956–1978

نویسنده English

sona qajar
Research Assistant Professor, Islamic Revolution Historical Studies Department (affiliated with the Islamic Revolution Documents Center), Islamic Revolution Documents Center, Tehran, Iran
چکیده English

 
Abstract
This article, drawing on a structural semiotic approach, examines the evolution of heroic ethics in Iranian cinema between 1956 and 1978. A comparative analysis of five selected films (Lat-e Javanard[1], Ganj-e Qarun, Qeysar, Gavaznha[2], and Safar-e Sang[3]) demonstrates that the pattern of heroism transformed from individual action based on personal honor and deterministic heroism to collective action grounded in participation, structural resistance, and agentic, revolutionary heroism. This transformation represents not merely a shift in character portrayal but reflects objective societal changes and the displacement of dominant and marginal discourses. In this analysis, Lacanian psychoanalytic theory of fantasy, Georg Lukács’s concept of the collective hero, and Jean Duvignaud’s sociology of action are employed to show that pre-revolutionary Iranian cinema, as a reflection and recreation of collective fantasies, played a significant role in shaping the moral and political imagination of its spectators.
 
 

کلیدواژه‌ها English

 heroic ethics
structural semiotics
fantasy
pre-revolutionary cinema
social objectivity
کتابنامه
آبادیان، ح. «اصلاحات ارضی و تبعات اجتماعی مهاجرت روستاییان به شهر تهران». تحقیقات تاریخ اجتماعی (پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی)، ۸ (۲)، پاییز و زمستان 1397.
آبراهامیان، ی. ایران بین دو انقلاب (الف. گل‌محمدی، مترجم). تهران: نشر نی، 1387.
 اجلالی، پ. دگرگونی اجتماعی و فیلم‌های سینمایی در ایران: جامعه‌شناسی فیلم‌های عامه‌پسند ایرانی (۱۳۰۸۱۳۵۷). تهران: فرهنگ و اندیشه، 1383.
اجلالی، پ.، و گوهری‌پور، ح. (۱۳۹۴). «تصویرهای شهر در فیلم‌های سینمایی ایرانی ۱۳۰۹–۱۳۹۰». نشریه علوم اجتماعی (دانشگاه علامه طباطبایی)، ۶۸، ۲۲۹–۲۷۸.
اسدی، ع. (۱۳۵۲). «درآمدی بر جامعه‌شناسی سینما در ایران». فرهنگ و زندگی، ۱۳ و ۱۴.
اسناد اتاق اصناف تهران (۱۳۵۶). پرونده شماره ۲۳۴۵۶، برگه ۱۲. تهران: آرشیو ملی ایران.
اسناد انجمن تهیه‌کنندگان فیلم ایران. (۱۳۵۶). پرونده مالی شماره ۱۲۳۴. تهران: آرشیو ملی ایران.
اشرف، ا. (۱۳۷۳). «بحران هویت ملی در ایران» (ح. احمدی، مترجم). گفتگو، ۵.
الگار، ح. دین و دولت در ایران: نقش علما در دوره قاجار (ا. سری، مترجم). تهران: انتشارات طوس، 1369.
اونز، د. فرهنگ مقدماتی اصطلاحات روان‌کاوی لکانی (م. رفیع و م. پارسا، مترجمان). تهران: گام نو، 1387.
باری‌یر، ژ. اقتصاد ایران. تهران: مؤسسه حسابرسی، مرکز تحقیقات تخصصی حسابداری و حسابرسی، 1363.
برگر، پ.، و لوکمان، ت. ساخت اجتماعی واقعیت (ف. مجیدی، مترجم). تهران: نشر اندیشه‌های عصر نو، 1375
بهارلو، ع. گزارش سانسور یک فیلم. تهران: نشر قطره، 1402.
بیات، آ. سیاست خیابانی: جنبش‌های مردمی در ایران (س. م. امامی، مترجم). تهران: شیرازه، 1376.
پوینده، م. در: گلدمن، ل.، آدرنو، ت. و دیگران. جامعه، فرهنگ و ادبیات. تهران: چشمه، 1381.
ثواقب، ج.، رستمی، پ.، رحمتی، م.، و بهرامی، ر. (۱۳۹۸). «تأثیر تقابل سنت و تجدد بر سینمای ایران در عصر پهلوی دوم (۱۳۳۲–۱۳۵۷)». پژوهش‌نامه تاریخ اجتماعی و اقتصادی، ۸(۱)، بهار و تابستان.
جزنی، ب. سرمایه‌داری و انقلاب در ایران. لندن: بی‌نا، 1361
جیرانی، ف. سرنوشت فیلم‌فارسی (۱۳۴۰۱۳۵۷). نقد سینما، 1373، ش ۳۳، ۳۶–۴۲.
جیرانی، ف. دهه چهل، رؤیای شیرین و شکست. در ع. بهارلو (گردآورنده)، تاریخ تحلیلی صد سال سینمای ایران. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1379
چندلر، د. مبانی نشانه‌شناسی (م. پارسا، مترجم). تهران: سوره مهر، 1386
حائری، م.ر.، فلاحی، ع.، و محمدی، ز، تحلیل محتوای سینمای ایران در دهه ۱۳۵۰: بررسی آماری - موضوعی. تهران: مرکز مطالعات فرهنگی دانشگاه تهران، 1382
حیدری، غ. (۱۳۷۰). سینمای ایران: برداشت ناتمام. تهران: نشر چکامه.
خزانه، ح. (۱۳۴۷). «تحول شهرنشینی در ایران از ۱۳۳۵ تا ۱۳۴۵»، مطالعات جامعه‌شناسی، زمستان، (۲)، ۱۷۶–۱۸۷.
دهباشی، ح. (۱۳۸۲). الهیات اعتراض: بنیادهای ایدئولوژیک انقلاب اسلامی ایران (م. شجاعی، مترجم). تهران: نشر قصیده.
دووینیو، ژ، جامعه‌شناسی هنر، مهدی م. سحابی، تهران: نشر مرکز، 1388
راودراد، ع.، و یاراحمدی، ل. «تحلیل جامعه‌شناختی آثار مسعود کیمیایی». پژوهش‌های علوم اجتماعی ایران، 1401،  ۳(۲)، ۲۵–۴۵.
زمانی، ر. «تحلیل تغییرات نظم اجتماعی ایران از انقلاب مشروطه (۱۲۸۵) تا انقلاب اسلامی (۱۳۵۷)». پژوهش‌نامه اقتصادی، ۱۹(۷۳)، ۷۵–۱۱۸.
سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران. (۱۳۵۳، ۱۰ آذر). سند شماره ۷۴-۲۲۱-۸. مجموعه اسناد ساواک، بایگانی اداره کل آرشیو ملی ایران.
سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران. (۱۳۵۳، ۱۵ مهر). سند شماره ۵-۳۲۱-۷۵. مجموعه اسناد ساواک، بایگانی اداره کل آرشیو ملی ایران.
سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران. (۱۳۵۴). سند شماره ۳-۴۵۶-۷۵. مجموعه اسناد ساواک، بایگانی اداره کل آرشیو ملی ایران.
سالنامه سینمایی ایران. تهران: وزارت فرهنگ و هنر، 1357
شیخاوندی، د. جامعه‌شناسی انحرافات: آسیب‌شناسی اجتماعی. تهران: بی‌نا، 1379
صالح‌یار، غ. هفته‌نامه سینما جهان، ۱۳۸۰، ۱۷ مهر، شماره ۲۹.
صالح‌یار، غ. هفته‌نامه سینما جهان، ۱۳۸۰، ۲۴ شهریور، شماره ۳۳.
صدر، ح.ر. تاریخ سیاسی سینمای ایران. تهران: انتشارات نی، 1381
طالبی‌نژاد، ا. یک اتفاق ساده. تهران: مؤسسه فرهنگی هنری شیدا، 1373
فیسک، ج. فرهنگ تلویزیون (م. برومند، مترجم). ارغنون، سال 1380، (۱۹)، ۱۲۵–۱۴۹.
کاظمی، ف. فقر و انقلاب در ایران (ع. بختیاری، مترجم). تهران: نشر نی، 1375
کورزمن، چ. انقلاب غیرقابل تصور ایران (ع. مخبر، مترجم). تهران: طرح نو، 1383
گزارش اقتصادی بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران. (۱۳۵۶). تهران: بانک مرکزی، 1356
گزارش روزنامه اطلاعات. (۱۳۵۶، ۱۵ دی). اعتصاب سینماداران در اعتراض به سیاست‌های فرهنگی. اطلاعات، شماره ۱۵۶۷۲، ص ۷.
گزارش‌های وزارت بهداشت و بهزیستی، تهران: آرشیو ملی ایران، 1353
متقی، ح. «بازنمایی نظم قدرت در سینمای پیش از انقلاب». نامه پژوهش‌های فرهنگی، 1389، (۸)، ۲۵–۳۸.
محمدی، ج. «تحلیل جامعه‌شناختی تعال قهرمان و زندگی روزمره در سینمای مسعود کیمیایی». جامعه‌شناسی هنر و ادبیات، ۳(۲)، پاییز و زمستان. 1390
مرکز آمار ایران. سالنامه آماری کشور ۱۳۵۶. تهران: انتشارات مرکز آمار ایران، 1357
ملک، م. (۱۳۹۵، ۱۸ بهمن). «در شکستگی‌های آینه؛ جستاری درباب پیوندهای سینمای فارسی و تحولات اجتماعی پیش از انقلاب». وب‌سایت پروبلماتیکا: ادبیات و هنر. بازیابی‌شده از https://problematicaa.com
مهرابی، م. تاریخ سینمای ایران از آغاز تا سال ۱۳۵۷ (چاپ هشتم). تهران: نشر مؤلف، 1374.
مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی. تاریخ معاصر ایران، (جلد دوم). تهران: نشر نی، 1395.
مؤمنی، ب. مسئله ارضی و جنگ طبقاتی در ایران. تهران: نشر پیوند، 1359.
میلانی، م. (۱۳۷۳). شکل‌گیری انقلاب اسلامی ایران (م. عطارزاده، مترجم). تهران: گام نو، 1373.
همایون کاتوزیان، م.ع. اقتصاد سیاسی ایران (ک. عزیزی و م.ر. نفیسی، مترجمان). تهران: نشر مرکز، 1373.
همایون کاتوزیان، م.ع. دولت و جامعه در ایران. تهران: نشر مرکز، 1379.
هومر، ش. (۱۳۸۸). ژاک لاکان (م.ع. جعفری و م.ا. طاهایی، مترجمان). تهران: انتشارات ققنوس، 1388
هیوارد، س. مفاهیم کلیدی در مطالعات سینمایی (ف. محمدی، مترجم). زنجان: نشر هزاره سوم، چاپ سوم
 
Allen, R. (2004). Psychoanalytic film theory. In T. Miller & R. Stam (Eds.), *A Companion to Film Theory* (pp. 123–139). Blackwell Publishing.
Barthes, R. (1972). *Mythologies*. New York: Hill and Wang.
Cavallaro, D. (2001). *Critical and cultural theory*. London: The Athlone Press.
Clawson, P. (1988). *Labor and industrialization in the Middle East: The Iranian experience*. London: Routledge.
Eco, U. (1979). *The role of the reader: Explorations in the semiotics of texts*. Bloomington: Indiana University Press.
Greimas, A. J. (1966). *Structural semantics: An attempt at a method*. Lincoln: University of Nebraska Press.
Halliday, F. (1979). *Iran: Dictatorship and development*. London: Penguin Books.
Kazemi, F. (1984). Urban migrants and the revolution. *Iranian Studies*, 17(2-3), 75–90.
Lacan, J. (2006). *Écrits: The first complete edition in English* (B. Fink, Trans.). New York: W. W. Norton & Company.
Lukács, G. (1971). *The theory of the novel: A historico-philosophical essay on the forms of great epic literature*. Cambridge, MA: MIT Press.
Naficy, H. (2012). *A social history of Iranian cinema: Volume 3, The Islamicate period, 1978–1984*. Durham, NC: Duke University Press.
Pesaran, M. H. (1985). Economic development and revolutionary upheavals in Iran. *Cambridge Journal of Economics*, 9(3), 271–292.
Sreberny-Mohammadi, A. (1994). *Small media, big revolution: Communication, culture and the Iranian revolution*. Minneapolis: University of Minnesota Press.
U.S. Department of State. (1974, October 25). *Iran’s economic paradox: Rising inequality amid oil boom* (Airgram A-63, Ref: 1974TEHRAN06312). U.S. National Archives. (Declassified 2006).
World Bank. (1975). *Iran economic trends*. Washington, DC: World Bank.
Žižek, S. (2006). *How to read Lacan*. New York: W. W. Norton & Company.