تحقیقات اسنادی انقلاب اسلامی

تحقیقات اسنادی انقلاب اسلامی

بحران خوزستان در سال 1358 ش (با تکیه بر نقش عوامل داخلی و خارجی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری تاریخ انقلاب اسلامی، دانشکدة ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه بین‌المللی امام خمینی (ره)، قزوین، ایران (نویسنده مسئول)
2 دانشیار گروه تاریخ، دانشکدة ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه بین‌المللی امام خمینی (ره)، قزوین، ایران
3 . دانشیارگروه تاریخ، دانشکدة ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه بین‌المللی امام خمینی (ره)، قزوین، ایران
4 . دانشیار گروه تاریخ، دانشکدة ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه بین‌المللی امام خمینی (ره)، قزوین، ایران
10.22034/irs.2025.513142.1271
چکیده
بحران خوزستان در سال 1358 از مباحث مهم زمینه‌ساز جنگ ایران و عراق است. دولت عراق و سایر دولت‌های عربی همراه، در این بحران وارد شدند. هدف از ورود به بحران تجزیة این استان نفتی و ضمیمه آن به خاک عراق بود. عراق و دولت‌های همراه در نخستین روزهای پیروزی انقلاب اسلامی، «سازمان سیاسی خلق عرب» را ایجاد و از آن و گروه‌های همسویش پشتیبانی کردند. اقدامات خلق عرب موجب ایجاد دوگانگی و درگیری در خرّمشهر و زیاد شدن اختلافات گردید. ادامة بحران منجر به بروز درگیری‌های شدیدِ چهارشنبه 9 خرداد 1358 شد که در آن، جریان خلق عرب موقّتاً سرکوب گردید. ولی این خاتمة ماجرا نبود و پس از وقایع این روز، خلق عرب تلاش بیشتری را برای تسلط بر خوزستان و خرّمشهر انجام داد. خلق عرب پاسداری از تأمین کنندگان امنیّت خرّمشهر را به شهادت رساند و با وقایع پس از آن، همه چیز تغییر کرد و بحران خلق عرب برای همیشه پایان یافت. شیخ شبیر خاقانی تبعید گردید و مراکز پشتیبانی عراق هم تعطیل شدند. مقالة حاضر به روش توصیفی - تحلیلی با استفاده از اسناد، روزنامه‌ها و کتاب‌ها فراز و فرود بحران خوزستان در سال 1358 ش را با تکیه بر نقش عوامل داخلی و خارجی بررسی می‌نماید. پرسش اصلی این است که بحران خوزستان از شکلگیری تا پایان آن چه سیری داشت و نقش عوامل داخلی و خارجی در آن چه بود؟ به نظر میرسد نقش عوامل خارجی به ویژه دولت عراق و برخی علل محلی و منطقه‌ای در بروز بحران خوزستان تاثیرگذار بوده است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

The Khuzestan Crisis in 1979 (Focusing on the Role of Domestic and Foreign Factors)

نویسندگان English

Rouhollah Sharifi 1
Yaqoub Khazaei 2
Abdul Rafi Rahimi 3
Bagher Ali Adelfar 4
1 PhD student in the History of the Islamic Revolution, Faculty of Literature and Humanities, Imam Khomeini International University, Qazvin, Iran (Corresponding author)
2 Associate Professor, Department of History, Faculty of Literature and Humanities, Imam Khomeini International University, Qazvin, Iran
3 Associate Professor, Department of History, Faculty of Literature and Humanities, Imam Khomeini International University, Qazvin, Iran
4 Associate Professor, Department of History, Faculty of Literature and Humanities, Imam Khomeini International University, Qazvin, Iran
چکیده English

Abstract
The Khuzestan crisis of 1979 is one of the significant discussions that laid the groundwork for the Iran-Iraq War. The Iraqi government, along with other Arab states, entered this crisis with the backing of the United States, intending to exploit the situation. Their goal in entering the Khuzestan crisis was to disintegrate this oil-rich province and annex it to Iraq. Therefore, in the early days following the victory of the Islamic Revolution, Iraq and its allied states established the “Arab People’s Political Organization” and supported it and its aligned groups. The role of “Sheikh Shubir Khaghani” and his coalition with the Arab separatists is also noteworthy in this crisis. The actions of the Arab People created duality and conflict in Khorramshahr and increased tensions. In such conditions, political delegations were sent by Imam Khomeini and the provisional government to Khorramshahr for negotiations; however, no results were achieved from these talks. The continuation of the crisis led to severe clashes on Wednesday, May 29, 1979, during which the Arab People’s movement was temporarily suppressed. Yet, this was not the end of the story, and following the events of that day, the Arab People made greater efforts to dominate Khuzestan and Khorramshahr, leading many families to migrate from the city. While no one held hope for the end of the crisis, the Arab People’s forces killed the protectors of Khorramshahr’s security, and with the events that followed, everything changed, and the Arab People’s crisis came to an end forever. Sheikh Shubir Khaghani was respectfully exiled to Qom, and the support centers of Iraq for the Arab People in Khuzestan were also shut down. This article, using a descriptive-analytical method and drawing on documents, newspapers, and books, examines the ups and downs of the Khuzestan crisis in 1979, focusing on the role of internal and external factors. The main question is what trajectory the Khuzestan crisis followed from its formation to its conclusion, and what was the role of internal and external factors in it? It seems that the role of external factors, especially the Iraqi government and certain local and regional causes, was influential in the emergence of the Khuzestan crisis.
 
 

کلیدواژه‌ها English

Khuzestan؛ Khorramshahr؛ Iraq؛ Sheikh Shubir Khaghani
General Madani
کتابنامه
الف) اسناد
مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدّس، شماره­سندهای: 090305، 090307، 090299، 034678، 450807، 5-033645، 034673، 034682، 034679، 033653، 112533-5، 0000454/گ، 3995، 1-090301، 2-090301، 3-090301، 90288، 8-134354،114632-7 ، 114633-8، 114636-5، 209910، 113639، 000015، 000017، 209935، 209442.
 
ب) کتاب­ها[1]
السامرایی، وفیق، ویرانی دروازة شرقی، ترجمة عدنان قارونی، تهران، مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدّس (مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ)، 1391، چ7.
الساقی، علی، قراردادها و نیرنگ­ها (زندگی و سرنوشت حسین کامل)، ترجمة محمّدحسین زوّارکعبه، تهران، شرکت انتشارات سورة مهر (وابسته به حوزة هنری)، 1387، چ2.
الکواری، حمد عبدالعزیز، عملکرد شورای امنیّت در جنگ ایران و عراق، ترجمة محمّدعلی عسگری، تهران، نشر صریر (بنیاد حفظ آثار و ارزش­های دفاع مقدّس)، 1387، چ2.
انصاری، مهدی؛ درودیان، محمّد و نخعی، هادی، خرّمشهر در جنگ طولانی، تهران، مرکز اسناد دفاع مقدّسِ سپاه پاسداران انقلاب اسلامی (مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ)، 1387، چ3.
پارسادوست، منوچهر، ما و عراق از گذشتة دور تا امروز، تهران، شرکت سهامی انتشار، 1385، چ1.
تیمرمن، کنت ­آر، سوداگری مرگ، ترجمة احمد تدیّن، تهران، مؤسسة خدمات فرهنگی رسا، 1382، چ3.
جمی، غلامحسین، خاطرات حجت­الاسلام والمسلمین غلامحسن جمی، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1385، چ1.
جواهر کلام، عبدالحسین، تربت پاکان قم (شرح­حال مدفونین در سرزمین قم)، قم، انتشارات انصاریان، 1383، چ1، جلد سوم.
حسین قزل­ایاق، ایمان، تاریخ تحولات سیاسی جمهوری اسلامی ایران (5 اردیبهشت تا 31 شهریور 1359)، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1400، چ1، جلد سوم.
حلمی، عبدالحمید؛ فخر، محسن و رستمی، محسن، خلق عرب در خوزستان (قبل و بعد از پیروزی انقلاب اسلامی در ایران)، تهران، دانشگاه و پژوهشگاه عالی دفاع ملّی و تحقیقات راهبردی، 1398، چ1.
خرّمی، محمّدعلی (گردآورنده و مترجم)، جنگ ایران و عراق در اسناد سازمان ملل متّحد (1982-1980)، تهران، مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدّس، 1387، چ1، جلد اوّل.
درودیان، محمّد، اجتناب‌ناپذیری جنگ (مجموعة نقد و بررسی جنگ ایران و عراق؛ ج2)، تهران، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی (مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ)، 1385، چ3.
دفتر حقوقی وزارت امور خارجة جمهوری اسلامی ایران، تحلیلی بر جنگ تحمیلی رژیم عراق علیه جمهوری اسلامی ایران، تهران، انتشارات دفتر حقوقی وزارت امور خارجه، 1361، چ1.
سیمپسون، جان، فرجام دیکتاتور، ترجمة عسگر قهرمان­پور بناب، تهران، انتشارات خرسندی، 1394، چ4.
شاه علی، احمدرضا و موحّدیان، احسان، تاریخ تحوّلات سیاسی جمهوری اسلامی ایران (22 بهمن 1357 13 آبان 1358)، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1397، چ1، جلد اوّل.
قانعی فرد، عرفان، پس از شصت سال (زندگی و خاطرات جلال طالبانی؛ 1933-1966)، جلد اوّل، تهران، نشر علم، 1388، چ1.
کاگلن، کان، صدّام: زندگی مخفی، ترجمة نادر افشار و فروغ چاشنی­دل، تهران، مؤسسة انتشارات عطائی، 1383، چ1.
کردزمن، آنتونی و واگنر، آبراهام، درس­های جنگ مدرن (جنگ ایران و عراق)، ترجمة حسین یکتا، تهران، انتشارات مرز و بوم (مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدّسِ سپاه پاسداران انقلاب اسلامی)، 1390، چ3، جلد اوّل.
کینگ، رالف و کارش، افرایم، جنگ ایران عراق: پیامدهای سیاسی تحلیل نظامی، ترجمة سیّد سعادت حسینی دمابی، تهران، مرکز اسناد دفاع مقدّسِ سپاه پاسداران انقلاب اسلامی (مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ)، 1387، چ1.
میلر، جودیت و میلروی، لوری، صدّام حسین و بحران خلیج فارس، ترجمة احمد قاضی، تهران، انتشارات زریّن، 1370، چ1.
ناصرزاده، هوشنگ، اعلامیه­های حقوق بشر، تهران، مؤسسة انتشارات جهاد دانشگاهی (ماجد)، 1372، چ1.
والدهایم، کورت، کاخ شیشه­ای سیاست، ترجمة میرعبدالرحمن صدریه، تهران، انتشارات اطّلاعات، 1366، چ1.
هدایتی خمینی، عبّاس، شورای امنیّت و جنگ تحمیلی عراق علیه جمهوری اسلامی ایران (تا پذیرش قطعنامة 598 از سوی ایران)، تهران، دفتر مطالعات سیاسی و بین­المللی (وابسته به وزارت امور خارجة جمهوری اسلامی ایران)، 1370، چ1.
یکتا، حسین، بحران در خوزستان (روزشمار جنگ ایران و عراق؛ کتاب دوم)، تهران، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی (مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ)، 1387، چ2.
 
ج) نشریات
باوریان، فریده، «تبیین رفتار نهضت آزادی در عرصة تحولات انقلابی ایران (از آغاز نخست­وزیری آموزگار تا تشکیل دولت موقت مهندس بازرگان»، دوفصلنامة تحقیقات اسنادی انقلاب اسلامی، تهران، سال ششم، شمارة 12، پائیز و زمستان 1403، صص 443-405.
روزنامة آیندگان، شماره­های: 2/3/58، 9/3/58، 13/3/58.
روزنامة اطّلاعات، شماره­های: 20/12/57، 6/1/58، 21/1/58، 3/2/58، 8/2/58، 25/2/58، 9/3/58، 10/3/58، 12/3/58، 13/3/58، 20/3/58، 26/3/58، 28/3/58، 31/3/58، 2/4/58، 18/4/58.
روزنامة انقلاب اسلامی، شمارة: 23/4/58.
روزنامة جمهوری اسلامی، شماره­های: 17/3/58، 25/4/58، 26/4/58، 31/4/58.
روزنامة کیهان، شماره­های: 28/12/57، 6/2/58، 19/3/58، 26/3/58، 27/3/58، 29/9/58.
عالمیان، علی­اکبر، «بررسی و نقد انقلابی­گری در اندیشه و رفتار مهندس مهدی بازرگان»، دوفصلنامة تحقیقات اسنادی انقلاب اسلامی، تهران، سال چهارم، شمارة 7، بهار و تابستان 1401، صص 225-199.
قنواتی، مهدی، «بررسی انتقادی معرفی شیخ شبیر خاقانی در پژوهش­های انقلاب اسلامی»، دوفصلنامة تاریخ­نامة انقلاب، تهران، سال ششم، شمارة 12-11، پائیز و زمستان 1401، صص 136-116.
 
د) سایت­ها
سایت اخبار روز، مصاحبه با طاهر حلمی­زاده از مؤسّسان کانون فرهنگی خلق عرب، akhbar.rooz.com، 8/3/92.
سایت پژوهشگاه علوم و معارف دفاع مقدّس، بحران در خوزستان و زمینه­های جنگ ایران و عراق، dsrc.ir.
 
[1]. نویسندگان دو کتاب نخست از سران نظامی-اطلاعاتی حکومت عراق هستند و کتاب سوم هم نوشتة یک دیپلمات قطری است. علاوه بر این­ها بیشتر کتاب­های انگلیسی که ترجمة آن­ها استفاده شده­اند از منابع عربی بهره برده ­اند. بسیاری از کتاب­هایی که نویسندگان آنها ایرانی هستند نیز از منابع عربی و غربی مانند کتب خاطرات، روزنامه­ ها و اسناد مختلف استفاده کرده ­اند.