تحقیقات اسنادی انقلاب اسلامی

تحقیقات اسنادی انقلاب اسلامی

تأثیر سیاست‌های فرهنگی دولت پهلوی بر تحول ادبیات داستانی ۱۳۰۴–۱۳۵۷ ش

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری سیاستگذاری عمومی،دانشکده حقوق، الهیات وعلوم سیاسی، واحد علوم و تحقیقات،دانشگاه آزاد اسلامی،تهران،ایران
2 استاد گروه علوم سیاسی، دانشکده حقوق، الهیات وعلوم سیاسی، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
3 استادیار گروه علوم سیاسی، گروه علوم سیاسی، دانشکده حقوق، الهیات وعلوم سیاسی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
4 دانشیار گروه علوم سیاسی، دانشکده علوم سیاسی دانشگاه تهران، تهران، ایران.
10.22034/irs.2025.500085.1248
چکیده
با وجود اهمیت سیاست‌های فرهنگی در شکل‌دهی به جریان ادبیات داستانی ایران در دوران حکومت پهلوی، این موضوع کمتر مورد تحلیل قرار گرفته است. اغلب پژوهش‌های پیشین تمرکز خود را بر تحلیل متون ادبی قرار داده‌اند و به نقش سیاست‌های فرهنگی در تغییرات تولید و محتوای آثار ادبی توجه کافی نکرده‌اند. این پژوهش با هدف، بررسی تأثیر سیاست‌های فرهنگی دولت پهلوی (اول و دوم) بر جریان ادبیات داستانی ایران و تحلیل تغییرات در تولید و محتوای آثار ادبی تحت تأثیر این سیاست‌ها می‌پردازد. همچنین، مقایسه‌ای دقیق میان سیاست‌های فرهنگی رضاشاه و محمدرضا پهلوی و نحوه تأثیر آنها بر ادبیات داستانی انجام شده است. ازجمله جنبه‌های نوآورانه این پژوهش، تمرکز بر سیاست‌گذاری‌های فرهنگی به جای تحلیل صرف متون ادبی است. تحلیل این پژوهش در چارچوب نظری سیاست‌گذاری فرهنگی انجام شده است. سؤال پژوهش عبارت است از اینکه سیاست‌های فرهنگی دوران رضاشاه و محمدرضا پهلوی چگونه بر جریان ادبیات داستانی ایران تأثیر گذاشت و چه تغییراتی در تولید و محتوای این آثار ایجاد کرد. فرضیه این پژوهش بر این اساس است که سیاست‌گذاری‌های فرهنگی دوران حکومت پهلوی‌ها، با تمرکز بر ناسیونالیسم، مدرن‌سازی و کنترل نهادهای فرهنگی، منجر به شکل‌گیری جریان‌های جدید ادبی و در عین حال محدودسازی نقد اجتماعی و سیاسی در ادبیات داستانی ایران شد. روش مقاله تاریخی-تحلیلی می‌باشد. در این روش، از منابع آرشیوی، اسناد تاریخی و منابع ثانویه معتبر مانند کتاب‌ها و مقالات علمی به‌عنوان داده‌های اصلی استفاده شده است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

The Impact of the Pahlavi Government's Cultural Policies on the Evolution of Fiction Literature,1925-1979

نویسندگان English

- Elham Masouminejad 1
mohammad tohidfom 2
maryam esmaeilifard 3
aliashraf Nazari 4
1 Ph.D student of Public Policy, Faculty of Law, Theology and Political Science, Science and Research Unit, Islamic Azad University, Tehran, Iran
2 Professor, Department of Political Science, Central Tehran Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran
3 Assistant Professor, Department of Political Science, Science and Research Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran.
4 Assistant Professor, Department of Political Science, Faculty of Political Science, University of Tehran, Tehran, Iran
چکیده English

Despite the importance of cultural policies in shaping the flow of Iranian fiction during the Pahlavi era, this issue has been less analyzed. Most previous studies have focused on the analysis of literary texts and have not paid sufficient attention to the role of cultural policies in changes in the production and content of literary works. This research aims to examine the impact of the cultural policies of the Pahlavi government (first and second) on the flow of Iranian fiction and analyze the changes in the production and content of literary works under the influence of these policies. Also, a detailed comparison has been made between the cultural policies of Reza Shah and Mohammad Reza Pahlavi and their impact on fiction. One of the innovative aspects of this research is its focus on cultural policy rather than the mere analysis of literary texts. The analysis of this research is conducted within the theoretical framework of cultural policy. The analysis of this research is conducted within the theoretical framework of cultural policy-making. The research question is how the cultural policies of the era of Reza Shah and Mohammad Reza Pahlavi affected the flow of Iranian fiction and what changes they created in the production and content of these works. The hypothesis of this research is based on the fact that the cultural policies of the Pahlavi era, focusing on nationalism, modernization, and control of cultural institutions, led to the formation of new literary movements while limiting social and political criticism in Iranian fiction. The method of the article is historical-analytical. In this method, archival sources, historical documents, and reliable secondary sources such as books and scientific articles have been used as primary data.

کلیدواژه‌ها English

Cultural policies؛ Reza Shah Pahlavi's government؛ Development of fiction؛ Iranian fiction
Mohammad Reza Pahlavi
الف) اسناد:
آرشیو سازمان اسناد انقلاب اسلامی، لیست کتب ممنوعه در دوران شاه: برگرفته از سایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی
فردای ایران (1360). «فهرست و اسامی کتب مضرهای که منتشر نشده‌اند». سال اول، (شماره 6)
سند پیوستی شماره 1. اساسنامه کانون ایران باستان
سند پیوستی شماره 2. اساسنامه فرهنگستان زبان ایران
سند پیوستی شماره 3. اساسنامه کانون پرورش افکار.
سند پیوستی شماره 4. لیست کتب ممنوعه در دوران محمدرضا پهلوی
سند پیوستی شماره5. نامه کانون نویسندگان  ایران
 
ب)کتاب و مقاله:
آبراهامیان، یرواند، تاریخ ایران مدرن (چاپ نوزدهم)، تهران، نی، 1398.
آذرنگ، عبدالحسین و علی دهباشی، تاریخ شفاهی نشر ایران (ویرایش دوم)، تهران، ققنوس، 1393.
ابرامی، هوشنگ، تحول محتوای کتاب در ایران، کتاب امروز، ش 1، مهر،1350.
آزادارمکی، تقی و  نوح منوری، «تحلیل محتوای سیاست‌های فرهنگی ایران، بر اساس قانون اساسی، سند سیاست‌های فرهنگی و برنامه پنجم توسعه»، فصلنامه راهبرد اجتماعی و فرهنگی، س 1، ش3، تابستان 1391، صص 7-37.
تابانی، حبیب‌الله، چهره‌های منفور در تاریخ ایران معاصر، تهران، نگاه، 1382.
پارسی‌نژاد، کامران و حمیرا رنجبر عمرانی، ادبیات داستانی در ایران پهلوی اول 1300 تا 1320 با تکیه بر سیر تحولات سیاسی، اجتماعی و فرهنگی، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، 1397.
پورآرین، فؤاد، رازنهان، رجبی، «رضاشاه و مدرنیزاسیون ایران: ضدیت با مظاهر فرهنگ اسلامی-ایرانی». تاریخنامه خوارزمی، س3، 1394، صص 3-24.
حسین‌لی، رسول، مبانی و اصول سیاست فرهنگی در جمهوری اسلامی ایران (مجموعه مقالات)، تهران، نشر آن، 1379.
حنیف، محمد، داستان سیاسی، داستان انقلاب. تهران، سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی،1395.
حسینی، حمزه، محمدرضا علم، «هخامنشی‌گرایی در سیاستگذاری فرهنگی حکومت محمدرضا شاه پهلوی»، نشریه علمی تحقیقات اسنادی انقلاب اسلامی، س6، ش11، بهار و تابستان1403، صص32-61.
خالق‌پناه، کمال و سنایی، علی (1398).  «مدرنیته و صورت‌بندی گفتمانی سیاست فرهنگی: تحلیل گفتمانی سیاست فرهنگی در ایران (1285- تا به امروز)»، نشریه جامعه‌شناسی کاربردی، س30، ش 3، پاییز 1399، صص 57-74
خسروی، فریبرز، سانسور: تحلیلی بر سانسور کتاب در دوره پهلوی دوم، تهران، مؤسسه فرهنگی پژوهشی چاپ و نشر نظر،1378.
سفری، محمدعلی، قلم و سیاست از استعفای رضاشاه تا سقوط مصدق (جلد یک). تهران، نامک، 1399.
سلیمانی، کریم، «سانسور مطبوعات، کتاب، فیلم‌برداری و عکس‌برداری در دوران رضا شاه (1304-1320)»، پژوهش‌نامه انجمن ادبی تاریخ، س1، ش2، زمستان 1388، صص95-132.
سوآپا، دروتا و رحمانیان، داریوش،  «شهربانی رضاشاهی (1304-1320) به روایت ادبیات داستانی فارسی»، فصلنامه علمی مطالعات تاریخ انتظامی, س9، ش35، زمستان1401، صص65-88
ستوده، هدایت‌الله، جامعه‌شناسی و ادبیات، تهران، آوای نو، 1378.
شیری، قهرمان، مکتب‌های داستان‌نویسی در ایران، تهران، چشمه، 1387.
شاهدی، مظفر، انقلاب اسلامی ایران، مبانی نظری و ریشه‌های تاریخی یک انقلاب بی‌مانند، ج  3، تهران، پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی، 1393.
شاهدی، مظفر، ساواک: سازمان اطلاعات و امنیت کشور 1335-1357،  تهران، مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، 1386.
راغب، محمد، مدخل داستان معاصر فارسی (1274-1384)، تهران، انتشارات فاطمی، ‌1399.
دربیگی، بابک، سازمان پرورش افکار، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1382.
صدیقی، علیرضا، «بومی‌گرایی و تأثیر آن بر ادبیات داستانی ایران (20-57)»، فصلنامه پژوهش زبان و ادبیات فارسی، ش 15، زمستان 1388، صص95-116.
قتل‌عام قلم و اندیشه، (بی‌تا)، بی‌جا، بی‌نا.
عاروان، کامران، «ابزارهای حکومت پهلوی برای جلوگیری از انتشار، توزیع و مطالعه کتاب‌های ممنوعه (1342-1357)»، فصلنامه مطالعات تاریخی، س 17، ش 66، پاییز 1398، صص46-66
کافی، غلامرضا، شناخت ادبیات انقلاب اسلامی، تهران، پژوهشگاه علوم و معارف دفاع مقدس، 1389.
گوئل، کهن، تاریخ مطبوعات ایران،  جلد اول، تهران، آگاه، 1362.
معتقدی، ربابه، «سانسور در مطبوعات عصر پهلوی»، گنجینه اسناد، ش44، زمستان 1380،صص106-110
موسوی، سید صدرالدین، درودی، مسعود و اسلانی کتولی، «تأثیر گفتمان غرب‌زدگی بر ادبیات داستانی دهه‌های چهل و پنجاه شمسی در ایران»، ادب‌پژوهی، ش29، پاییز 1393،صص139-160
میرعابدینی، حسن، صد سال داستان‌نویسی در ایران، تهران، چشمه، 1386.
میرعابدینی، حسن، صد سال داستان‌نویسی در ایران (جلد اول و دوم)، ویراست دوم، تهران :چشمه،1380.
میرعابدینی، حسن، تاریخ ادبیات داستانی، نشر سخن، 1392.
مختاری‌اصفهانی، رضا و مجتبی زارعی، پهلویسم یا شبه‌مدرنیسم در ایران (نوسازی فرهنگ و هویت ایرانی-اسلامی  به روایت اسناد  رژیم پهلوی)، تهران، خانه کتاب، 1388.
مرادی، فرید، تاریخ چاپ و نشر کتاب فارسی از برآمدن تا انقلاب ج3، تهران، خانه کتاب و مرکز کتاب پژوهی ایران، 1394
نواب‌پور، رضا، پژوهشی جامعه‌شناختی در نثر داستانی جدید فارسی، ترجمه ابوالقاسم سری، تهران، توس، 1397.
همایون کاتوزیان، محمدعلی، مشروعیت سیاسی و پایگاه اجتماعی رضاشاه (ترجمه حمید احمدی)، تهران، اطلاعات سیاسی اقتصادی، ش 203 و 204، مرداد و شهریور 1383، صص96-113.
همراز، ویدا، «نهادهای فرهنگی در حکومت رضاشاه»، فصلنامه تاریخ معاصر ایران، س1، ش1، بهار1376، صص50-63
وحید، مجید، «بحثی در سیاست‌گذاری فرهنگی»، فصلنامه سیاست، س37، ش3، پاییز 1386، صص287-306.