تحقیقات اسنادی انقلاب اسلامی

تحقیقات اسنادی انقلاب اسلامی

تببین نقش روحانیت تهران در شکل‌گیری و گسترش انقلاب اسلامی براساس نظریه رفتار جمعی نیل اسملسر (1340–1357)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری تاریخ انقلاب اسلامی، گروه معارف اسلامی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران.
2 دانشیار گروه ایران شناسی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه بوعلی سینا، همدان ، ایران
10.22034/irs.2025.506183.1262
چکیده
نظریة رفتار جمعی نیل اسملسر به‌طور خاص به تحلیل عواملی می‌پردازد که بر شکل‌گیری انقلاب‌ها در جوامع مختلف تأثیر می‌گذارند. در جریان انقلاب اسلامی ایران، برخی نهادهای اجتماعی مهم، مانند روحانیت تهران، نقشی برجسته در روند تحولات این رویداد بزرگ قرن اخیر ایفا کردند. محمدرضا شاه پهلوی با پیگیری سیاست‌های مدرنیزاسیون، شرایط ساختاری لازم را برای تحریک روحانیت تهران به‌وجود آورد. تصویب لایحة انجمن‌های ایالتی و ولایتی یکی از اقدامات کلیدی بود که موجب آغاز فعّالیّت‌های مبارزاتی روحانیت گردید و در نتیجه، فشار ساختاری بر رژیم ایجاد شد. روحانیت تهران نیز با گسترش تفکر مبارزاتی و تعمیم باورهای خود، مرحلة گسترش باورهای عمومی و فعال‌سازی جامعه را آغاز کردند. با وقوع رویدادهای تنش‌زا نظیر برخوردهای دولت با نهاد روحانیت، این نهادها به‌ویژه پس از انتخاب امام خمینی به‌عنوان رهبر انقلاب، مرحلة بسیج و رهبری کاریزمایی را فعال کردند. شکل‌گیری رهبری و گسترش مبارزات روحانیت تهران به‌ویژه با رهبری امام خمینی باعث گسترش روزافزون انقلاب شد. در نتیجه، شرایطی فراهم شد که رژیم نتوانست کنترل اجتماعی را حفظ کرده و سرکوب بیشتری را اعمال کند. در این فضا، رفتار جمعی که طبق نظریة نیل اسملسر قابل‌تحلیل است، به‌طور چشم‌گیری ظهور کرد و درنهایت منجر به وقوع انقلاب اسلامی شد. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهند که نظریة رفتار جمعی اسملسر به‌طورکامل با روند شکل‌گیری انقلاب اسلامی ایران و نقش اساسی روحانیت تهران در آن سازگار و قابل ارزیابی است. این تحقیق با روش توصیفی-تحلیلی و بهره‌گیری از اسناد، روزنامه‌ها، خاطرات و منابع کتابخانه‌ای انجام شده است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Explaining the role of Tehran's clergy in the formation and expansion of the Islamic revolution based on the theory of collective behavior of Neil Smelser (1340-1357(

نویسندگان English

reza yousefi 1
ali ghofrani 2
1 PhD student of Islamic Revolution History, Department of Islamic Education. Faculty of Humanities, Bu- Ali Sina University, Hamedan, Iran
2 Associate Professor, Department of Iranian Studies,Studies Faculty of Humanities, Bu-Ali Sina University, Hamedan, Iran
چکیده English

Neil Smelser's theory of collective behavior specifically analyzes the factors that influence the formation of revolutions in different societies. During the Iranian Islamic Revolution, some important social institutions, such as Tehran's clergy, played a prominent role in the developments of this great event of the next century. Mohammadreza Shah Pahlavi, by pursuing modernization policies, created the necessary structural conditions for the movement of Tehran's clergy. The approval of the state and provincial associations bill was one of the key measures that started the clergy's campaign activities and as a result, structural pressure was created on the regime. The clergy of Tehran also started the stage of expanding public beliefs and activating the society by expanding their combative thinking and generalizing their beliefs. With the occurrence of tension-causing events such as the confrontation between the government and the clerical institution, these institutions activated the stage of mobilization and charismatic leadership, especially after the election of Imam Khomeini (RA) as the leader of the revolution. The formation of the leadership and the expansion of the Tehran clergy's struggles, especially under the leadership of Imam Khomeini (RA), caused the ever-increasing expansion of the revolution. As a result, conditions were created where the regime could not maintain social control and apply more repression. In this space, the collective behavior that can be analyzed according to Neil Smelser's theory, emerged dramatically and ultimately led to the Islamic Revolution.
  The findings of this research show that Smelser's theory of collective behavior is fully compatible with the formation process of Iran's Islamic Revolution and the essential role of Tehran's clergy in it. This research was done with descriptive-analytical method and using documents, newspapers, diaries and library resources.

کلیدواژه‌ها English

Islamic revolution
Neil Smelsar
theory of collective behavior
clergy
Tehran
Mohammad Reza Pahlavi
الف) اسناد:
مرکز اسناد انقلاب اسلامی (مراسان): ش.بازیابی 312766، 9095، 28587، 01417006، 1025، 1268037، 3751، 2627، 1912، 6504، 1006، 14274، 14268، 11804، 15652، 2317، 1025، 2178، 828، 48529،1975، 10238، 11823، 80793، 112، 3906، 1325، 2071، 3524، 82507، 3202.
مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات (مپس):ش. بازیابی 1250، 20024، 5483، 49467، 1043، 54326.
زبان گویای اسلام حجت­الاسلام محمد تقی فلسفی، یاران امام به روایت اسناد ساواک، تهران، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، 1378.
زنده تاریخ؛ شهید آیت­الله سید حسن مدرس به روایت اسناد ساواک، تهران، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، 1378.
سلیمی، حشمت­لله، مبارزات روحانیون و واعظ مساجد به روایت اسناد، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1386.
شهید آیت­الله سیدمحمدعلی قاضی طباطبایی، یاران امام به روایت اسناد ساواک، تهران، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، 1378.
شهید حاج مهدی عراقی، یاران امام به روایت اسناد ساواک، تهران، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، 1383.
ب) کتاب
اسملسر، نیل، تئوری رفتار جمعی، ترجمه رضا دژکام، مؤسسه یافته‌های نوین، 1380.
بهشتی­سرشت، محسن، نقش علما در سیاست، تهران، پژوهشکده امام خمینی(ره) و انقلاب اسلامی، 1380.
تیموری، ابراهیم، عصر بی­خبری و تاریخ امتیازات در ایران، تهران، انتشارات اقبال، 1363.
حسین­قزل­ایاق، ایمان، بازار تهران، تحولات سیاسی و انقلابی، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1401.
خدارحمی، طاهره، خاطرات حجت­الاسلام والمسلمین سید محمدمهدی طباطبایی­شیرازی، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1397.
خمینی، روح­الله، صحیفه نور، تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1370.
خواجه سروری، غلامرضا، خاطرات آیت‌الله مهدوی کنی، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1385.
دانشنامه زندان سیاسی دوره پهلوی، دفتر ادبیات انقلاب اسلامی، تهران، 1401.
دوانی، علی، خاطرات و مبارزات حجت‌الاسلام و المسلمین فلسفی، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1376.
دوانی، علی، نهضت روحانیون ایران، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1394.
رجبی، محمد حسن، زندگینامه سیاسی امام خمینی، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1392.
روحانی، حمید، خاطرات و مبارزات شهید محلاتی، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1374.
روحانی، حمید، نهضت امام خمینی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1381.
عاقلی، باقر، روزشمار تاریخ ایران از مشروطه تا انقلاب اسلامی، تهران، انتشارات گفتار، 1376.
عراقی، مهدی، خاطرات شهید مهدی عراقی، تهران، رسا، 1370.
فردوست، حسین، ظهور و سقوط سلطنت پهلوی، خاطرات ارتشبد حسین فردوست، تهران، اطلاعات، 1373.
فولادزاده، عبدالامیر، ابوذر زمان آیت­الله طالقانی، تهران، انتشارات اعلمی، 1359.
قاسم­پور، داود، خاطرات محسن رفیق­دوست، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1383.
قدسی­زاده، پروین، تاریخ شفاهی مسجد جلیلی، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1383.
کدی، نیکی، ریشه‌های انقلاب ایران، ترجمه عبدالرحیم گواهی، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1375.
کرمانی، ناظم الاسلام، تاریخ بیداری ایرانیان، تهران، انتشارات نگاه، 1362.
کرمی­پور، حمید، جامعه تعلیمات اسلامی، آیت­الله حاج شیخ عباسعلی اسلامی و نقش ایشان در انقلاب اسلامی، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1381
مازندرانیان، حمیدرضا، تاریخ شفایی مساجد تأثیرگذار در انقلاب اسلامی (قباد، جاوید، لرزاده، الجواد)، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1389.
مرادی­نیا، محمدجواد، امام خمینی و هیئت‌های دینی مبارز، تهران، مؤسسه چاپ و نشر عروج، 1387
مظاهری، حسام، جامعه شناسی هیئت های مذهبی در ایران، تهران، سروش، 1387.
ناگفته­ها، خاطرات شهید مهدی عراقی، تهران، رسا، 1370.
نجاتی، غلامرضا، تاریخ سیاسی بیست و پنج ساله ایران از کودتا تا انقلاب، تهران، مؤسسه خدمات فرهنگی رسا، 1379.
هاشمی­رفسنجانی، اکبر، دوران مبارزه، تهران، دفتر نشر معارف اسلامی، 1376.
مصاحبه با حبیب­الله شفیق، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، آرشیو، جلسه 2 ، بی­تا.
ج) نشریات:
روزنامه اطلاعات، شماره­های 15563 مورخ 11/04/1357؛ 15768 مورخ 08/11/1357؛ 15781 مورخ 20/11/1357 ؛ 15772 مورخ 10/11/1357؛ 15773 مورخ 11/11/1357؛ 15770مورخ 08/11/1357
روزنامه آهنگ سیاسی، شماره 8 مورخ 10/11/1357
روزنامه آیندگان، شماره 3451 مورخ 31/01/1356
روزنامه کیهان، شماره 10362 مورخ 20/11/1357؛ 10622 مورخ 08/11/1357؛ 10631 مورخ 17/11/1357
روزنامه رستاخیر، شماره 1000 مورخ 06/06/1357
روزنامه مهر ایران، شماره 4689 مورخ 16/11/1357
روزنامه جنبش، شماره 1142 مورخ 17/11/1357
روزنامه سیاست ما، شماره 38103 مورخ 27/09/1357
 
د) منابع لاتین
Nasr, V.( 2007), The Shia Revival. W. W. Norton: New York.
Saffari, S. (2017), “Two Pro-Mostazafin Discourses in the 1979 Iranian Revolution” . Contemporary Islam. Volume 11, Issue 3.
Moniri, Hamid Reza and Mohammad Hadi Fallahzadehand Laleh Eftekhari(2020), Study of the Ways to Diffuse the Islamic Revolution Values through Hajj Based on the Theory of Diffusion, Received: 5 January 2020 - Accepted: 12 February.
Richard, Y. (1995), Shi’ite Islam: Polity, Ideology, andCreed. Blackwell: Oxford.
Smelser, N. J. (1962). Theory of Collective Behavior. New York: Free Press.