تحقیقات اسنادی انقلاب اسلامی

تحقیقات اسنادی انقلاب اسلامی

جامعه مدنی و انقلاب اسلامی ایران : استراتژی های مبارزه و گذار مسالمت آمیز

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری علوم سیاسی (گرایش مسائل ایران)، واحد اهواز، دانشگاه آزاد اسلامی، اهواز، ایران
2 استادیارگروه علوم سیاسی، واحد اهواز، دانشگاه آزاد اسلامی، اهواز، ایران (نویسنده مسئول)
3 استادیارگروه علوم سیاسی، واحد اهواز، دانشگاه آزاد اسلامی، اهواز، ایران
4 استادیار گروه روابط بین الملل، واحد اهواز، دانشگاه آزاد اسلامی، اهواز، ایران
10.22034/irs.2025.527343.1286
چکیده
چکیده
انقلاب پدیده‌ای مدرن و نادر است که ساختارهای اساسی جامعه را دگرگون می‌کند و نقطه عطفی در تاریخ یک کشور محسوب می‌شود. انقلاب اسلامی ایران نیز یکی از مهم‌ترین رویدادهای سیاسی و اجتماعی تاریخ معاصر ایران است که در شکل‌گیری آن نیروهای اجتماعی و سیاسی متعددی مانند روحانیون، روشنفکران، بازاریان، کارگران، دانشجویان و دیگر اقشار جامعه نقش داشتند که می‌توان از جامعه مدنی به‌عنوان یکی از نیروهای مهم و تأثیرگذار در این فرایند یاد کرد. این مقاله به بررسی نقش جامعه مدنی در شکل‌گیری انقلاب اسلامی و گذار از نظام پهلوی می‌پردازد و به این پرسش پاسخ می‌دهد که استراتژی‌های مبارزاتی مسالمت‌آمیز جامعه مدنی چه تأثیری بر شکل‌گیری و پیروزی انقلاب اسلامی داشته است؟
با استفاده از چارچوب نظری جین شارپ، فرضیه این پژوهش بر آن است که جامعه مدنی در دوره پهلوی دوم با تسهیل مشارکت عمومی، طراحی استراتژی‌های مسالمت‌آمیز، نافرمانی‌های مدنی، تحریم‌ها و اعتصابات، زمینه‌ساز وقوع انقلاب و گذار از نظام استبدادی شد. این پژوهش با روش تاریخی - تحلیلی انجام شده و با بهره‌گیری از منابع کتابخانه‌ای، رابطه بین جامعه مدنی و وقوع انقلاب اسلامی را بررسی می‌کند.
یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که جامعه مدنی، با اتخاذ شیوه‌های هدفمند و بهره‌گیری از ظرفیت‌های مبارزات مدنی، نقشی محوری در بسیج عمومی و سازمان‌دهی اعتراضات علیه نظام پهلوی ایفا نمود. این رویکرد، از طریق کاهش هزینه‌های مبارزاتی و جلب مشارکت گسترده، به تغییر نظام سیاسی وقت منتهی گردید.
 
 
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Civil Society and the Islamic Revolution of Iran: Strategies of Struggle and Peaceful Transition

نویسندگان English

adel tamimi 1
shiva jalalpour 2
feredoun akbarzadeh 3
Hussein Karimi Fard 4
1 PhD student in Political Science (Iranian Issues Orientation), Ahvaz Branch, Islamic Azad University, Ahvaz, Iran
2 Assistant Professor, Department of Political Science, Ahvaz Branch, Islamic Azad University, Ahvaz, Iran (Corresponding Author)
3 Assistant Professor, Department of Political Science, Ahvaz Branch, Islamic Azad University, Ahvaz, Iran
4 Assistant Professor, Department of International Relations, Ahvaz Branch, Islamic Azad University, Ahvaz, Iran
چکیده English

Abstract
Revolution is a modern and rare phenomenon that transforms the fundamental structures of society and serves as a turning point in a country’s history. The Islamic Revolution of Iran is one of the most significant political and social events in contemporary Iranian history, shaped by various social and political forces such as clerics, intellectuals, bazaar merchants, workers, students, and other segments of society. Among these, civil society can be regarded as one of the most important and influential actors in this process. This article examines the role of civil society in the formation of the Islamic Revolution and the transition from the Pahlavi regime, addressing the question of how the peaceful struggle strategies of civil society influenced the formation and success of the Islamic Revolution.
Using Gene Sharp’s theoretical framework, this study hypothesizes that during the later Pahlavi period, civil society, by facilitating public participation, designing peaceful strategies, organizing civil disobedience, boycotts, and strikes, laid the groundwork for the revolution and the transition from an authoritarian regime. This research employs a historical-analytical method and, drawing on library sources, investigates the relationship between civil society and the occurrence of the Islamic Revolution.
The findings indicate that civil society, by adopting purposeful strategies and leveraging the capacities of civic struggle, played a central role in mobilizing the public and organizing protests against the Pahlavi regime. This approach, by reducing the costs of struggle and attracting widespread participation, ultimately led to the transformation of the political system.
 

کلیدواژه‌ها English

civil society
Islamic Revolution
Pahlavi II
peaceful struggle
non-democratic regimes
civil resistance
Gene Sharp.Iran
Britain
Foreign Policy
World War II
Political Notes
Correspondence
کتابنامه
الف) کتاب
آبراهامیان، یرواند، مقالاتی در جامعه‌شناسی ایران، ترجمه سهیلا ترابی فارسانی، تهران: نشر شیرازه، 1376.
آبراهامیان، یرواند، ایران بین دو انقلاب، ترجمه احمد گل محمدی، محمدابراهیم فتاحی ولیلایی. تهران: نشر نی، 1376.
آدمیت، فریدون، فکر آزادی و مقدمه نهضت مشروطیت ایران، تهران: انتشارات سخن، 1340.
ادیبی، حسین، طبقه متوسط جدید در ایران، تهران: نشر جامعه،1358 .
ازغندى،  علیرضا، تاریخ تحولات سیاسى ـ اجتماعى ایران، تهران: انتشارات سمت، 1379.
افروغ، عماد، جامعه مدنی و موقعیت آن در ایران، فصلنامه فرهنگ عمومی شماره 19 - 18، وزارت ارشاد اسلامی،
صص 103 -119، 1378.
استمپل، جان دی، درون انقلاب ایران، ترجمه منوچهر شجاعی، تهران: انتشارات نگارش، 1378.
اشرف، احمد و علی بنو عزیزی، طبقات اجتماعی، دولت و انقلاب در ایران، ترجمه سهیلا ترابی فارسانی، تهران: نشر نیلوفر،1393.
اشرف، احمد، موانع تاریخى رشد سرمایه‏دارى در ایران، دورة قاجاریه، تهران: پیام، 1359.
اندرو، وینسنت، نظریه‌های دولت، ترجمه حسین بشیریه. تهران: نشر نی، 1371.
بازرگان، مهدی، انقلاب ایران در دو حرکت، تهران: انتشارات مظاهری، 1363.
باقی، عمادالدین، بررسی انقلاب ایران (چاپ سوم)، تهران: نشر سرایی، 1383
بشیریه، حسین، انقلاب و بسیج سیاسی (چاپ نهم)، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1393.
بشیریه، حسین، جامعه‌شناسی سیاسی: نقش نیروهای اجتماعی در زندگی سیاسی (چاپ اول). تهران: نشر نی، 1374.
بشیریه، حسین، دیباچه‌ای بر جامعه‌شناسی سیاسی ایران: دوره جمهوری اسلامی. تهران: نگاه معاصر، 1381.
 بیات، آصف،  کارگران و انقلاب 57، ترجمه محمد دارکش، تهران: نشر اختران، 1401.
تیلی، چارلز، از بسیج تا انقلاب، ترجمه علی مرشدی‌زاد، تهران: پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی، 1385.
فوران، جان، تاریخ تحولات اجتماعی ایران مقاومت شکننده، ترجمه احمد تدین، تهران: مؤسسه خدمات فرهنگی رسا، 1394.
جهانبگلو، رامین، مدرنیته، دموکراسی و روشنفکران، تهران: نشر مرکز، 1374.
چلبی، مسعود، جامعه‌شناسی نظم (چاپ اول)، تهران: نشر نی، 1375.
روحانی، سید حمید، «قیام 15 خرداد؛ ویژگی‌ها، دستاوردها»، نشریه پانزده خرداد. شماره 47. صص 249-320، 1395.
شریف‌پور، رضا، مسجد و انقلاب اسلامی، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1380.
شهابی، هوشنگ و لینز، خوان، نظام‌های سلطانی، ترجمه منوچهر صبوری، تهران: شیرازه،1380.
علی‌بابایی، غلامرضا، فرهنگ علوم سیاسی، تهران: نشر ویس، 1369.
کشاورز شکری، عباس؛ فرهادی، احسان،  «بسیج منابع در انقلاب اسلامی ایران»، پژوهش‌نامه انقلاب اسلامی، ش 53. صص 107-79، 1390.
کوهن، آلوین استان فورد، تئوری‌های انقلاب، ترجمه علیرضا طیب تهران: نشر قومس، 1369.
کمالی، مسعود، جامعه مدنی، دولت و نوسازی در ایران معاصر(چاپ اول)، ترجمه کمال پولادی، تهران: انتشارات باز، 1381.
معین، محمد، فرهنگ فارسی، ج 1، تهران: امیرکبیر، 1360.
مظفری، آیت، «چرایی ناتوانی رژیم پهلوی در جلوگیری از وقوع انقلاب اسلامی»، نشریه حصون. شماره 11. صص 112-135، 1386.
مقدمی شهیدانی، سهراب، «قیام 15 خرداد؛ تبلور اجتماعی ظرفیت‌های مردمی روحانیت و افول تحلیل‌های حزبی»، نشریه پانزده خرداد. شماره 47. صص 463-488، 1395.
میلانی، محسن، شکل‌گیری انقلاب اسلامی (چاپ چهارم)، تهران: انتشارات آگاه، 1385.
هانتینگتون، ساموئل، سامان سیاسی در جوامع دستخوش دگرگونی (چاپ دوم)، ترجمه محسن ثلاثی، تهران: نشر علم، 1375.
 
 
ب) نشریات
روزنامه اطلاعات، شماره 15772 ، مورخ 10/11/1357: شماره 15773، مورخ 11/11/1357.
روزنامه آیندگان، شماره 3451، مورخ 31/01/1356.
روزنامه کیهان، شماره،34633،  مورخ 18/11/1357.
روزنامه رستاخیز، شماره 3444 مورخ 06/06/1357، ص 30.
روزنامه مهر ایران، شماره 4689 مورخ 16/11/1357.
 
ج) رساله‌ها و پایان‌نامه‌ها
»تحلیل جامعه‌شناختی توسعه جامعه مدنی در ایران (تحلیل مقایسه‌ای دوره مشروطه با دوره انقلاب اسلامی «مقاله نشریه،  محمدتقی سبزه‌ای (1389)
»تحلیل جامعه‌شناختی عدم تثبیت دموکراسی در ایران « رساله دکتری محسن کوشافر (1390)
»تحلیل تطبیقی – تاریخی دگرگونی کنش ارتباطی، حوزه عمومی، جامعه مدنی و دموکراسی در ایران (مطالعه موردی: فاصله جنبش مشروطه تا انتخابات یازدهم ریاست‌جمهوری) «رساله دکتری مانا دشتگلی هاشمی . (1395).
 
د) منابع لاتین      
Amuzegar, Jahangir, The Dynamics of the Iranian Revolution: The Pahlavis’ Triumph and Trage Albany, NY: SUNY Press,1991.
 Daniel Philip Ritter, Why the Iranian Revolution was Nonviolent: Internationalized Social Change and the Iron Cage of Liberalism, The University of Texas at Austin, May, 2010.
Erica Chenoweth, and Maria J. Stephan, Why Civil Resistance Works: The Strategic Logic of Nonviolent Conflict (Columbia Studies in Terrorism and Irregular Warfare), Paperback – December 11, 2012.
Graeme J. Gill, The Dynamics of Democratization: Elites, Civil Society and the Transition Process Paperback – January 1, 2000.
Goldstone, Jack. “Toward a Fourth Generation of Revolutionary Theory.” Annual Review of Political Science 4:139-87, 2001.
Goodwin, Jeff. No Other Way Out: States and Revolutionary Movements, 1945-1991. New York: Cambridge University Press, 2001.
Kurzman, Charles. The Unthinkable Revolution in Iran, Harvard University Press,  2005
Mazrui, Ali, Changing the Guards from Hindus to Muslims: Collective Third World Security in a Cultural Perspective. ”International Affairs:57:1, 1-20.1981.
Parsa, Misagh, social origin of Iranian Revolution, Rutgress university press, 1989.
 Sazegara, Mohsen, and Maria J. Stephan. Iran’s Islamic Revolution and Nonviolent Struggle, In book: Civilian Jihad (pp.185-204), January 2009.
Schock, Kurt. Unarmed Insurrections: People Power Movements in Nondemocracies. Minneapolis, MN: University of Minnesota Press, 2005.
Sharp, Gene, From Dictatorship to Democracy: A Conceptual Framework for Liberation,  Boston, MA: Albert Einstein Institution, 2010. The first publication was in 1993.