تحقیقات اسنادی انقلاب اسلامی

تحقیقات اسنادی انقلاب اسلامی

انتخابات مجلس بیست و یکم، گروه‌های سیاسی نوظهور و روند تحول پارلمان در ایران عصر پهلوی دوم

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دکترای تاریخ ایران دوره اسلامی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران.
2 استادیار تاریخ ایران دوره اسلامی، دانشگاه سید جمال‌الدین اسدآبادی، اسدآباد، ایران. (نویسنده مسئول)
10.22034/irs.2025.506196.1263
چکیده
چکیده
انتخابات دوره بیست و یکم مجلس شورای ملی از انتخابات مهم در تاریخ پارلمان ایران است. این
انتخابات نسبت به دوره های گذشته، تفاوتهای قابل توجهی یافت. در این دوره سیاست شاه در راستای
تحقق اصلاحات موردنظر آمریکا، نیازمند ورود گروههای نوظهور غربگرا به صحنه سیاسی و پارلمان
ایران پس از سرکوب نیروهای ملی در سال 1332 و مذهبی در سال 1342 بود. مداخلات جدید در
انتخابات و تحولات انجام شده در ساختار مجلس پس از انقلاب سفید، از الزامات تشکیل مجلسی
هماهنگ با دولت بود که در راستای سیاستهای جدید شاه انجام میشد و نهایتاً در سیر انتخابات
مجلس بیست و یکم بروز یافت. بنابراین، فشارهای غرب به رژیم شاه، اصلاحات ارضی، انقلاب سفید ،
تغییر دولت و روی کار آمدن اسدالله علم، پیدایش احزاب و گرو ههای نوظهور از مهمترین مشخصه های
این دوره از انتخابات مجلس بود که آن را از انتخابات مجالس پیشین متمایز میساخت. حال پژوهش
حاضر در تلاش است تا با بهره گیری از روش تاریخی و تکیه بر منابع کتابخانهای و اسناد آرشیوی، به
توصیف و تحلیل جامعۀ ایران در آستانه انتخابات بیست و یکمین دورۀ مجلس شورای ملی بپردازد و
چگونگی و روند انتخابات این دورۀ از مجلس شورای ملی و عوامل مؤثر بر آن را بازکاوی نماید .
یافته های پژوهش حاضر نشان می دهد که اعمال نفوذ همه جانبه در انتخابات مجلس بیست و یکم، برای دستیابی نیروهای جدید و تشکیل مجلسی کاملاً هماهنگ با دولت به منظور تحقق اصلاحات موردنظر شاه بوده است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

The Twenty-First Parliamentary Elections, Emerging Political Groups, and the Transformation of the Iranian Parliament during the Second Pahlavi Era

نویسندگان English

vahid gholfi 1
Habib sharafi safa 2
1 PhD in Iranian History of the Islamic Period, Kharazmi University, Tehran، iran.
2 Assistant Professor of Iranian History of the Islamic Period, Seyyed Jamal-eddin Asadabadi University, Asadabad, Iran. (Corresponding author)
چکیده English

Abstract
The twenty-first elections of the National Consultative Assembly (Majles) represent a crucial moment in the parliamentary history of Iran. In contrast to earlier elections, this round was marked by profound transformations. In the aftermath of the suppression of nationalist forces in 1953 and religious movements in 1963, the Shah’s strategy—shaped by the imperatives of U.S.-backed reforms—necessitated the participation of newly emerging, Western-oriented political groups in both the political sphere and the parliament. The interventions that shaped the electoral process, coupled with structural reforms within the legislature following the White Revolution, underscored the regime’s determination to establish a parliament fully aligned with governmental policies.
These dynamics became particularly visible during the twenty-first parliamentary elections. Pressures exerted by Western powers on the Shah’s regime, the implementation of land reforms, the White Revolution, the change of government and the appointment of Asadollah Alam, as well as the emergence of new political parties and groups, constituted defining features that distinguished this electoral cycle from previous ones.
Drawing on a historical approach and grounded in library sources and archival documents, this study seeks to analyze Iranian society on the eve of the twenty-first parliamentary elections, tracing the conduct of the elections and unpacking the factors that influenced their course. The findings suggest that pervasive state intervention in the elections was primarily aimed at enabling the rise of new political actors and consolidating a parliament entirely synchronized with the government to ensure the realization of the Shah’s reform agenda.
.
 
 

کلیدواژه‌ها English

Elections
National Consultative Assembly
Twenty-First Parliament
Parliamentary Transformation
Political Parties.Iran
Britain
Foreign Policy
World War II
Political Notes
Correspondence
کتابنامه
الف) اسناد
مرکز اسناد انقلاب اسلامی (مَراسان)، شماره بازیابی: 135، 109-110، 2397-74، 135- 110، پ 21، آباده، شماره 38 ، پ 21، دماوند شماره 64؛ پ 21، بافت، شماره 61.
اسناد نهضت مقاومت ملی، ج5، اسناد درونی سازمانی، بی‌جا، انتشارات نهضت آزادی ایران، بی‌تا.
اسناد آرشیو ملی ایران (ساکما): 6773/1/12، 39052/1/12، 40907/1/7، 1239-292
اسناد نهضت آزادی ایران، جریان تأسیس و بیانیه‌ها 1344- 1340، تهران: نهضت آزادی ایران، 1361.
ب) کتاب
افخمی، غلامرضا، سیاست و سیاستگزاری اقتصادی در ایران 1340-1350 مصاحبه با عالیخانی، تهران، انتشارات بنیاد مطالعات ایران.
امینی، علی، خاطرات علی امینی، به کوشش حبیب لاجوردی، تهران، نشر گفتار، 1376.
بازرگان، مهدی، خاطرات بازرگان شصت سال خدمت و مقاومت، به کوشش غلامرضا نجاتی، تهران، رسا، 1398 .
بازرگان، مهدی، یادداشتهای روزانه، تهران، قلم، 1376.
بشیریه، حسین، مبانی نظری و سیاست‌های توسعه، تهران، انتشارات سمت، ۱۳۸۸.
بیل، جیمز، شیر و عقاب روابط نافرجام ایران و امریکا، ترجمه فروزنده برلیان، تهران، فاخته، 1371.
پهلوی، محمدرضا، پاسخ به تاریخ، ترجمه حسین ابوترابیان، تهران، نشر زریاب، 1379.
پهلوی، محمدرضا، مجموعه تألیفات نطقها پیام‌ها، مصاحبهها و بیانات اعلیحضرت همایون محمد رضاشاه پهلوی آریامهر شاهنشاه ایران، بی‌جا، بی‎تا.
جبهه ملی به روایت اسناد ساواک، تهران، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، 1379.
حائری، عبدالهادی، آنچه گذشت، نقش از نیم‌قرن تکاپو، تهران، انتشارات معین، 1372.
حزب ایران نوین به روایت اسناد ساواک، تهران، وزارت اطلاعات،1380.
حزب ملیون به روایت اسناد ساواک، تهران، وزارت اطلاعات، مرکز بررسی اسناد تاریخی، 1388.
خلجی، عباس، اصلاحات آمریکایی 1342-1339 و قیام پانزده خرداد، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1381.
دوانی، علی، نهضت روحانیون ایران، ج 3 و 4، تهران، بنیاد فرهنگی امام رضا، 1358.
دیگار، ژان پیر؛ هورکاد، برناد؛ ریشار، یان، ایران در قرن بیستم، تهران، البرز، 1378.
ذوالفقاری، ابراهیم ، قصه هویدا، تهران، مؤسسه مطالبات و پژوهش‌های سیاسی، 1386.
رجبی، محمدحسن، زندگینامه سیاسی امام خمینی، ج1، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1377.
روحانی، سیدحمید، بررسی و تحلیل از نهضت امام خمینی، ج1، قم، انتشارات دارالفکر و دارالعلم، 1358.
زهیری، علیرضا، عصر پهلوی به روایت اسناد، قم، دفتر نشر و پخش معارف، 1379.
زونیس، ماروین، شکست شاهانه ملاحظاتی درباره سقوط شاه، اسماعیل زند و بتول سعیدی، تهران، نشر نو 1371.
سفری، محمدعلی، قلم و سیاست از کودتای 28 مرداد تا ترور منصور، تهران، نامک، 1373.
سلسله پهلوی و نیروهای مذهبی به روایت تاریخ کمبریج، ترجمۀ عباس مخبر، تهران، طرح نو، 1371.
شاهدی، مظفر، سه حزب، حزب مردم، حزب ملیون، حزب ایران نوین، تهران، موسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی 1387.
شاهدی، مظفر، مردی برای تمام فصول، تهران، موسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، 1379.
شجیعی، زهرا، نخبگان سیاسی ایران از انقلاب مشروطیت تا انقلاب اسلامی، تهران، سخن، 1372.
صارمى، شهاب اصغر، احزاب دولتى و نقش آنها در تاریخ معاصر ایران، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامى، 1378.
طلوعی، محمود، داستان انقلاب، تهران، علم، 1371.
عظیمی‌آرانی، حسین، اقتصاد ایران توسعه برنامه‌ریزی سیاست و فرهنگ، به کوشش خسرو نورمحمدی، تهران، نشر نی 1391.
علم، امیراسدالله، گفت‌وگوی من با شاه، زیر نظر عبدالرضا هوشنگ مهدوی، تهران، طرح نو، 1371.
علم، امیراسدالله، یادداشت‌های علم، ویراستار علی‌نقی عالیخانی، ج2، تهران، معین و مازیار،1380.
فرمانفرمائیان(فیروز)، مریم، خاطرات مریم فیروز، تهران، اطلاعات، 1373.
قیام 15 خرداد به روایت اسناد ساواک: زمینه‌ها، ج1، تهران، مرکز بررسی اسناد تاریخی، 1378.
کاتوزیان‌ همایون، اقتصاد سیاسی ایران از مشروطیت تا پایان سلسله پهلوی، ترجمه محمدرضا نفیسی و کامبیز عزیزی، تهران، مرکز، 1374.
کدی، نیکی، ریشه‌های انقلاب ایران، ترجمه دکتر عبدالرحیم گواهی، تهران، دفتر نشر و فرهنگ اسلامی، 1373.
کیا، علی، خاطرات سپهبد علی کیا، به کوشش حبیب لاجوردی، تهران، زیبا، 1381.
الگار، حامد، انقلاب اسلامی در ایران، ترجمه مرتضی اسعدی، حسن چیذری، تهران، قلم، 1360.
گازیوروسکی، مارک ج، سیاست خارجی آمریکا و شاه، ترجمه جمشید زنگنه، تهران، رسا، 1373.
لاجوردی، حبیب، اتحادیه‏هاى کارگرى و خودکامگى در ایران، ترجمه ضیاء صدقى، تهران، نشر نو، 1369.
لاجوردی، حبیب، خاطرات جعفر شریف‌امامی، تهران، انتشارات سخن، 1380.
لالوی، محمود، حزب مردم، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1381.
متن کامل مذاکرات هیئت دولت طاغوت در 15 خرداد 1342، تهران، دفتر هیئت دولت و روابط عمومی نخست‌وزیری، بی‌تا.
مروار، محمد، مجلس شورای ملی بیست و یکم تا بیست و چهارم، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1386.
مقصودى، مجتبى، تحولات سیاسى و اجتماعى ایران 1320- 1357، تهران، روزنه، 1380.
منصوری، جواد، تاریخ قیام 15 خرداد به روایت اسناد، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1377.
الموتی، مصطفی، ایران در عصر پهلوی، لندن، پکا، 1370.
میلانی، عباس، معمای هویدا، تهران، نشر افتراق، 1385.
میلانی، عباس، نگاهی به شاه، تورنتو، نشر پرشین سیرکل، 1392.
هالیدى، فرد، دیکتاتورى و توسعه سرمایه‏دارى در ایران، ترجمه فضل‏الله نیک‏آیین، تهران، امیرکبیر، 1358.
هوشنگ مهدوی، عبدالرضا، سیاست خارجی ایران در دوره پهلوی 1300-1357، تهران، نشر البرز، 1375.
 
پ) مقاله
ذوالفقاری، ابراهیم، «حسنعلی منصور»، فصلنامه مطالعات تاریخی، ش5، زمستان1383، 77-9.
رسولی‌پور، مرتضی، «پهلوی از سردرگمی تا خودکامگی گفت‌وگو با حسین خطیبی»، تاریخ معاصر ایران، س2، ش 77، پاییز1377.
قاجار، صونا، «زنان در ساخت اجتماعی- سیاسی ایران عصر پهلوی (۱۳۰۰-۱۳۵۷ش)»، تحقیقات اسنادی انقلاب اسلامی، دوره 3، شماره 6، بهمن 1400، 116-96.
نجفی، وحید و محمود، سادات، «تبیین خدمت سربازی روحانیون در دوره پهلوی دوم»، تحقیقات اسنادی انقلاب اسلامی، دوره 4، ش 77، شهریور 1401، 336-317.
 
ت) نشریات
اطلاعات،20 اردیبهشت1340، شماره 10500،
اطلاعات، 16مهر 1341، شماره 10917.
اطلاعات، 14 آبان 1341، شماره 10941.
اطلاعات، 10 آذر 1341، شماره 10963.
 اطلاعات، 19 دی 1341، شماره 10995.
اطلاعات،4 بهمن1341، شماره 11007
اطلاعات، 8 بهمن 1341، شماره11010.
اطلاعات، 19خرداد 1342، شماره 11110.
اطلاعات، 7 فروردین 1342، شماره 1053.
اطلاعات، 31 تیر 1342، شماره 11146.
اطلاعات، 14مرداد 1342، شماره 11158،
اطلاعات، 26 شهریور1342شماره 11194
اطلاعات، 18 فروردین 1342، شماره 11061،
اطلاعات،13 مرداد 1342، شماره 11157.
اطلاعات، 12 مرداد 1342، شماره 11156،
اطلاعات، 15 خرداد 1342، شماره 11107،
اطلاعات، 19 تیر 1342، شماره 11137،
اطلاعات، 2 مرداد 1342، شماره 11148.
اطلاعات،3 مرداد 1342، شماره 11149.
اطلاعات، 20 مرداد 1342، شماره 11162.
اطلاعات،  27 مرداد1342، شماره 11168.
اطلاعات،31 شهریور 1342، شماره 11199.
اطلاعات، 1 مهر1342، شماره 11199.
اطلاعات،26خرداد 1342، شماره 11116
اطلاعات،4 خرداد 1342، شماره 11100.
اطلاعات، 4 آذر 1342، شماره 11252.
خواندنیها، 29 مرداد 1342، شماره 96.
خواندنیها، 2 شهریور1342، شماره 97.
خواندنیها، 16 شهریور 1342، شماره 101.
خواندنیها، 12 شهریور، 1342، شماره 100.
خواندنیها، 29 تیر 1342، شماره 87.
خواندنیها، 150 تیر 1342، شماره 82.
خواندنیها، 18 دی 1341، شماره 32.
خواندنیها، 5 شهریور 1342، شماره 98.
مهر ایران، 6 شهریور1342، شماره 1908.
مهر ایران،19 تیر 1342، شماره 1870،
 
ج) مشروح مذاکرات مجلس
مشروح مذاکرات مجلس شورای ملى، دوره‏21.