تحقیقات اسنادی انقلاب اسلامی

تحقیقات اسنادی انقلاب اسلامی

واکاوی حیات سیاسی خاندان رشیدیان در دوره پهلوی در چهارچوب نظریه بورژوازی کمپرادور

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار گروه تاریخ و تمدن اسلامی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران.
2 پژوهشگر تاریخ معاصر و دانش آموخته دکتری تاریخ، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران.
3 استادیار گروه علوم سیاسی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ایران.
10.22034/irs.2025.505459.1260
چکیده
این مقاله‌‌، ‌با تمرکز بر کُنش‌های یک گروه راست‌‌گرا در ایرانِ معاصر یعنی خاندان رشیدیان‌‌، ‌درصدد واکاوی عملکرد سیاسی آن‌‌ها با هدف تبیین ماهیّت محافظه‌‌کارانه‌‌شان در حوزه سیاست داخلی کشور می‌‌باشد‌‌، ‌ازین‌‌رو‌‌، ‌پژوهش بر محور این سوال تدوین گردید که :محافظه‌‌کاری رشیدیان‌‌ها در عرصه سیاست داخلی در چه سطح و اندازه‌‌ای بوده و بر مبنای چه کُنش‌‌هایی قابل‌‌ارزیابی می‌‌باشد؟ در این راستا‌‌، ‌با استفاده از منابع کتابخانه‌‌ای بر مبنای گردآوری داده‌‌ها از اسناد‌‌، ‌مطبوعات و کتاب‌‌های تاریخی‌‌، ‌و شیوه پژوهش تحلیلی بر اساس نظریه قشربندی اجتماعی با تأکید بر خط‌‌مشی قشر بورژوازی کمپرادور در حوزه سیاست داخلی‌‌، ‌نویسندگان این سطور دریافتند که خاندان رشیدیان به‌مثابه سرمایه‌‌داران وابسته و به‌عبارتی‌دیگر بورژوا کمپرادور‌‌، ‌مبادرت به اتخاذ رویکردهایی در حوزه سیاسی نمودند که به‌‌طور -طبیعی آنها را به‌‌سمت محافظه‌‌کاری از نوع افراطی و شدید سوق داد. اقداماتی همچون تعامل با بخش‌‌هایی از فرودستان حاشیه‌‌نشین و اراذل‌واوباش شهری که به‌‌طور سنّتی محافظه‌‌کار‌‌، ‌مخالف اصلاحات در عرصه سیاسی بوده‌‌، ‌همکاری با رجال و گروه‌‌های سیاسی راست‌‌گرا به‌‌ویژه سیدّضیا که نه تنها ماهیّتی ارتجاعی در حوزه سیاسی داشته‌‌، ‌بلکه با انگلستان نیز در ارتباط بودند و در سوی دیگر‌‌، ‌تقابل با شخصیت‌‌های ملّی‌‌گرا همچون مصدّق‌‌، ‌تلاش برای دورنگه داشتن هسته اصلی قدرت یعنی شاه از نوک پیکان انتقادات جامعه با هدف حفظ ساختار سیاسی‌‌، ‌مبارزه با حزب توده که خواهان تغییرات رادیکال بودند‌‌، ‌و حتّی چالش جدّی با اصلاح‌‌طلبان تکنوکرات که درصدد تغییرات نسبی در ساختار حاکمیّت بودند‌‌، ‌نشانگر ماهیّت شدیداً محافظه‌‌کار رشیدیان‌‌ها و دارودسته آنان در عرصه سیاست داخلی داشت.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Analysis of the political life of the Rashidian family during the Pahlavi era within the framework of the theory of the comprador bourgeoisie

نویسندگان English

Mojtaba Soltani Ahmadi 1
Mohammad Hasan Pourqanbar 2
Ruhollah Solgi 3
1 Associate Professor at the Department of The History and Civilization of Islamic Nation, Payame Noor University (PNU), Tehran, Iran.
2 PhD of Department of History, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran.
3 Assistant Professor, Department of Political Science, Institute of Humanities and Cultural Studies, Tehran, Iran.
چکیده English

This article, focusing on the actions of a right-wing group in contemporary Iran, namely the Rashidian family, seeks to analyze their political performance with the aim of explaining their conservative nature in the field of domestic politics. Therefore, the research was developed around the following question: What is the level and extent of the Rashidian conservatism in the field of domestic politics and based on what actions can it be evaluated?In this regard, using library resources based on collecting data from documents, press, and historical books, and the analytical research method based on the theory of social stratification with an emphasis on the policy of the comprador bourgeoisie in the field of domestic politics, the authors of these lines found that the Rashidian family, attempted to adopt approaches in the political sphere that naturally led them towards extreme and extreme conservatism. Actions such as interacting with parts of the marginalized and urban thugs who were traditionally conservative and opposed to reforms in the political arena, collaborating with right-wing political figures and groups, who not only had a reactionary nature in the political sphere, and on the other hand, confronting nationalist figures such as Mosaddeq, trying to keep the main core of power, the Shah, away from the arrowhead of society's criticism, fighting the Tudeh Party who wanted radical changes, and even seriously challenging the technocratic reformists, all indicated the extremely right-wing and conservative nature of the Rashidians and their gang in the field of domestic politics.

کلیدواژه‌ها English

Contemporary history of Iran
political factionalism
rightism and conservatism
comprador bourgeoisie
Rashidians
الف) اسناد
سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران (ساکما): شناسه سند 5383/290؛ 2545/290؛ ۱۱۳۲۴/293؛
72802/310؛ 39972/310؛ 41818/310؛ 41819/310؛ 41664/310؛ 58974/310؛ 39590/310؛ 39739/310؛ 39740/310؛ 39749/310؛ 39441/310؛ 2462/293؛ 2197/293؛ 3767/293؛ 6116/293؛ 39441/310؛ 41678/310.
موسسه تاریخ معاصر ایران (مُتما): شماره راهنما 2-84-256آ؛ 63900-0-0پ؛ 63903-0-0پ؛ 63919-0-0پ؛ 63952-0-0پ؛ 63953-0-0پ.
اسناد لانه جاسوسی آمریکا‌‌، ‌تهران: موسسه مطالعات و پژوهش‌‌های سیاسی‌، ‌1386ش.
بدون شرح به روایت اسناد ساواک‌‌، ‌کتاب اول‌‌، ‌تهران: مرکز اسناد تاریخی وزارت اطلاعات‌، ‌1387ش.
تفرشی‌، ‌مجید، گزارش های محرمانه شهربانی (‎۲۸-‎۱۳۲۷) ج 1و2‌‌، ‌تهران‎: سازمان اسناد ملی ایران‎‌، ‌1371ش.
جمال امامی به روایت اسناد ساواک‌، ‌تهران: مرکز اسناد تاریخی وزارت اطلاعات‌، ‌1388ش.
رشیدیان‌‌ها به روایت اسناد ساواک‌‌، ‌ج 1-3‌‌، ‌تهران: مرکز اسناد تاریخی وزارت اطلاعات‌، ‌1389ش.
سپهبد مهدیقلی علوی مقدم به روایت اسناد ساواک‌، ‌تهران: مرکز اسناد تاریخی وزارت اطلاعات‌، ‌1383ش.
سید ضیاءالدین طباطبایی به روایت اسناد ساواک‌‌، ‌تهران: مرکز اسناد تاریخی وزارت اطلاعات‌، ‌1381ش.
طیرانی‌‌، ‌بهروز، اسنادی از احزاب سیاسی در ایران‌‌، ‌جلد2‌، ‌تهران:سازمان اسناد ملی‌، ‌1376.
یادداشت‌‌های سیاسی ایران‌، ‌ویرایش: آر.ام. بارل‌‌، ‌مترجم: افشار امیری‌‌، ‌جلد12‌، ‌تهران: مرکز اسناد انقلاب‌، ‌1393ش.
 
ب) کتب:
آذر‌، ‌مهدی، تاریخ شفاهی ایران در دانشگاه هاروارد، ‌مصاحبه‌‌کننده: ضیاالله صدقی‌‌، ‌31مارس1983م‌‌، ‌نوار شماره 8.
الموتی‌‌، ‌مصطفی، ایران در عصر پهلوی‌‌، ‌ج11‌‌، ‌لندن‎: بی‌‌نا‌، ‌1370ش.
امیرعلائی‌‌، ‌شمس‌‌الدین، خاطرات من در یادداشت‌‌های پراکنده‌‌، ‌تهران: دهخدا‌، ‌1363ش.
امینی‌‌، ‌ایرج، بر بال بحران:زندگی سیاسی علی امینی‌‌، ‌تهران: ماهی‌، ‌1388ش.
باوریان‌‌، ‌فریده، «تشکیل نهضت مقاومت ملی»‌‌، ‌مجله تحقیقات اسناد انقلاب اسلامی‌، ‌‌ش 10، 1402.
بشیریه‌‌، ‌حسین. لیبرالیسم و محافظه‌‌کاری‌‌، ‌تهران: نشر نی‌، ‌1388ش.
بهنود‌‌، ‌مسعود، دولت­های ایران از سید ضیاء تا بختیار‌‌، ‌تهران‎: جاویدان‌، ‌1366ش.
بوردیو‌‌، ‌پی‌‌یر، تمایز: نقد اجتماعی قضاوت‌‌های ذوقی‌‌، ‌ترجمه: حسن چاوشیان‌‌، ‌تهران: ثالث‌، ‌1391ش.
پیراسته‌‌، ‌مهدی، تاریخ شفاهی ایران در دانشگاه هاروارد، ‌مصاحبه‌‌کننده: حبیب لاجوردی‌، ‌6ژوئن1985م‌، ‌نوار شماره5 و‌، ‌24اکتبر1985م‌‌، ‌نوار شماره14.
تبریزی شیرازی‌‌، ‌محمدرضا، زندگانی سیاسی‌، ‌اجتماعی سیدضیاالدین طباطبایی‌‌، ‌تهران: شرکت سهامی انتشار‌، ‌1383ش.
جزنی‌‌، ‌بیژن، تاریخ سی ساله ایران‌‌، ‌جلد2‌‌، ‌بی‌جا‎: بی‌نا‌، ‌1357ش.
جعفری‌‌، ‌شعبان، خاطرات شعبان جعفری‌‌، ‌به کوشش: هما سرشار‌‌، ‌تهران‎:ثالث‌، ‌1381ش.
رستمی‌‌، ‌پروین و سجاد دادفر‌‌، ‌«کنفدراسیون دانشجویان ایرانی و سوقصد به شاه»‌‌، ‌مجله تحقیقات اسناد انقلاب اسلامی‌‌، ‌1402ش‌‌، ‌ش10.
زهتاب فرد‌‌، ‌رحیم، غوغای نفت: پیش‌بینی‌های تلخ سیاسی ‌‌، ‌بی‌جا‎: بی‌نا‎‌، ‌1324ش.
سیف‌‌پورفاطمی‌‌، ‌نصرالله، گزند روزگار‌‌، ‌تهران: شیرازه‌، ‌1379ش.
صفایی‌‌، ‌ابراهیم، پنجاه خاطره ازپنجاه سال‌‌، ‌تهران‎:جاویدان‎‌، ‌1371ش.‎
طبری‌‌، ‌احسان، خاطراتی از تاریخ حزب توده‌‌، ‌تهران: امیرکبیر‌، ‌1366ش.
عاقلی‌‌، ‌باقر، نخست وزیران ایران‌‌، ‌تهران: جاویدان‌، ‌1370ش.
عراقی‌‌، ‌مهدی، ناگفته‌ها‌‌، ‌به کوشش: مقدس و دیگران‌‌، ‌تهران: رسا‌، ‌1370ش.
عظیمی‌‌، ‌فخرالدین، حاکمیت ملی و دشمنان آن‌‌، ‌تهران: نگاره آفتاب‌، ‌1383ش.
فرمانفرماییان‌‌، ‌منوچهر، از تهران تا کاراکاس: نفت و سیاست در ایران‌‌، ‌تهران‎: نشر تاریخ ایران‌، ‌1373ش.
فرمانفرماییان‌، ‌خداداد، تاریخ شفاهی ایران در دانشگاه هاروارد، ‌مصاحبه‌‌کننده: حبیب لاجوردی‌، ‌18ژانویه1983م‌‌، ‌نوارشماره14.
فوران‌‌، ‌جان، مقاومت شکننده‌‌، ‌ترجمه: احمد تدین‌‌، ‌تهران: رسا‌، ‌1394ش.
قشقایی‌‌، ‌ملک منصورخان، خاطرات‌‌، ‌به اهتمام: بیات و نصیری‌‌، ‌تهران: نامک‌، ‌1393ش.
کاتوزیان‌‌، ‌محمدعلی و امیر پیشداد، یادنامه خلیل ملکی‌‌، ‌تهران: شرکت سهامی انتشار‌، ‌1370ش.
کاتوزیان‌‌، ‌محمدعلی و امیر پیشداد، نامه‌های خلیل ملکی‌‌، ‌تهران: مرکز‌، ‌1381ش.
کاتوزیان ‌‌، ‌محمدعلی، اقتصاد سیاسی ایران‌‌، ‌ترجمه: نفیسی و عزیزی‌‌، ‌ج 2‌‌، ‌تهران‎:پاپیروس‎‌، ‌1368ش.
گازیوروسکی‌‌، ‌مارک، سیاست خارجی آمریکا و شاه‌‌، ‌ترجمه: فریدون فاطمی‌‌، ‌تهران: مرکز‎‌، ‌1371ش.
گازیوروسکی‌‌، ‌مارک، مصدق و کودتا‌‌، ‌ترجمه : علی مرشدی زاد‌‌، ‌تهران: قصیده سرا‌، ‌1384ش.
گذشته چراغ راه آینده است. تاریخ ایران در فاصله دو کودتا ۱۳۳۲-۱۲۹۹‌‌، ‌تهران‎: ققنوس‎‌، ‌1361ش.
لاهیجی. عبدالکریم، تاریخ شفاهی ایران در دانشگاه هاروارد، ‌مصاحبه‌‌کننده: ضیاءصدقی‌، ‌5مارس 1984م‌‌، ‌نوار شماره5.
لنکرانی‌‌، ‌مصطفی، تاریخ شفاهی ایران در دانشگاه هاروارد، ‌مصاحبه‌‌کننده: ضیاء صدقی‌، ‌13 مه1985م‌‌، ‌نوار شماره2.
لپینگ‌‌، ‌بریان، سقوط امپراطوری انگلیس و دولت دکتر مصدق‌‌، ‌‎ترجمه: محمود عنایت‌‌، ‌تهران‎:کتاب سرا‎‌، ‌1365ش.
لنچافسکی‌‌، ‌ژرژ، سی سال رقابت غرب و شوروی در ایران‌‌، ‌ترجمه: حورا یاوری‌‌، ‌تهران: ابن سینا‌، ‌1352ش.
متین‌‌دفتری‌، ‌هدایت‌‌الله، تاریخ شفاهی ایران در دانشگاه هاروارد، ‌مصاحبه‌‌کننده: ضیا صدقی‌، ‌31مارس1984م‌، ‌نوار شماره3.
محمدی‌‌زاده‌، ‌مجتبی، لومپن‌‌ها در سیاست عصر پهلوی (1304-1342)‌، ‌تهران: مرکز‌، ‌1385ش.
میرزائی‌، ‌سینا و محمد حسینی‌‌، ‌از سرگذشت لوطی‌‌ها‌‌، ‌تهران: مدیا‌، ‌1382ش.
مهدی‌نیا‌‌، ‌جعفر، زندگی سیاسی رزم آرا‌‌، ‌تهران‎: پانوس‌، ‌پاسارگارد‎‌، ‌1368ش.
مبصر‌‌، ‌محسن، تاریخ شفاهی ایران در دانشگاه هاروارد، ‌مصاحبه‌‌کننده: حبیب لاجوردی‌‌، ‌6 اکتبر 1984م‌‌، ‌نوار شماره 2، 1984
مدیرشانه چی‌‌، ‌محسن، احزاب سیاسی ایران: مطالعه موردی نیروی سوم و جامعه سوسیالیست‌‌ها‌‌، ‌تهران‌، ‌رسا‌، ‌1375ش.
موسوی‌‌زاده‌‌، ‌جهانگیر، تبریز زیر چکمه های ارتش سرخ‌‌، ج 2، ‌تهران: نشر موسوی زاده‌، ‌1380ش.
مقدم‌‌، ‌غلامرضا، تاریخ شفاهی ایران در دانشگاه هاروارد، ‌مصاحبه کننده: حبیب لاجوردی‌‌، ‌26ژانویه 1983م‌، ‌نوار شماره 1، 1983.
نجاتی‌‌، ‌غلامرضا، تاریخ سیاسی بیست و پنج ساله ایران (از کودتا تا انقلاب)، ‌تهران‎: رسا‎‌، ‌1371ش.
نجمی‌‌، ‌ناصر، خاطرات سیاسی (حوادث تاریخی ایران از شهریور20 تا 28مرداد سال32)‌‌، ‌تهران:کلینی‌، ‌1370ش.
نقره کار‌‌، ‌مسعود، زنگی‌‌های گود قدرت (نقش سیاسی و اجتماعی جاهل‌‌ها و لات‌‌ها در تاریخ معاصر ایران)‌، ‌کلن: فروغ‌، ‌1395ش.
نورالدین‌‌کیا‌‌، ‌فضل‌‌الله‌‌، ‌خاطرات خدمت در فلسطین‌‌، ‌تهران: آبی‌، ‌1377ش
نفیسی‌‌، ‌حبیب، تاریخ شفاهی ایران در دانشگاه هاروارد، ‌مصاحبه‌‌کننده:حبیب لاجوردی‌، ‌1فوریه 1984‌، ‌نوار شماره 2، 1984.
وینسنت‌‌، ‌اندرو. ایدئولوژیهای مدرن سیاسی‌‌، ‌ترجمه: مرتضی ثاقب‌‌فر‌‌، ‌تهران: ققنوس‌، ‌1378ش.
هی‌‌وود‌‌، ‌اندرو‌‌، ‌درآمدی بر ایدئولوژی‌‌های سیاسی‌‌، ‌ترجمه:رفیعی مهرآبادی‌‌، ‌تهران: دفتر مطالعات سیاسی‌، ‌1379ش.
هاشمی‌، ‌منوچهر، تاریخ شفاهی ایران در دانشگاه هاروارد، ‌مصاحبه‌‌کننده:حبیب لاجوردی‌، ‌17اکتبر 1985‌‌، ‌نوار شماره 13، 1985.
 
ج) مجلات و نشریات:
آینده‌‌، ‌سال1367ش‌‌، ‌شماره پیوسته9-12.
خاطرات وحید‌‌، ‌سال 1351ش. شماره 6 .
خواندنی‌‌ها‌‌، ‌سال 1325ش. شماره6 و سال1327‌‌، ‌شماره88 .
گفتگو‌‌، ‌سال1373ش. شماره5.
میهن‌‌پرستان‌‌، ‌سال 1323ش‌‌، ‌شماره‌‌های 191‌‌، ‌193‌‌، ‌195و 196.
 
د) منابع لاتین:
Abrahamian, Ervand. The Coup:1953, the CIA, and the Roots of Modern U.S.-Iranian Relations‌‌، ‌New York :New Press,2013.
Ashcroft, et al. The Post-Colonial Studies: The Key Concepts. London: Rutledge,2007.
Baran. P.The political economy of growth. Harmondsworth: Penguin Books,1976.
Dorril ,Stephen) MI6: Inside the Covert World of Her Majesty's Secret Intelligence Service‌‌، ‌New York: touchstone,2002..
Dunn,j., west african states:failure and promise.cambridge:Cambridge university press,1978.
Frank, Andre Gunder.Latin America: Underdevelopment or Revolution. New York: Monthly Review Press,1969.
Jessop,Bob. Nicos Poulantzas :Marxist Theory and Political Strategy, london :Macmillan.1985.
Hao, Yen-ping , the comprador in nineteenth century china :bridge between east and west 1970, ,volume45 of Harvard east asian series,harvard university press.
Heartfield ,James. China s comprador capitalism is coming  home , Review of radical political economics,2005, volume37, No.2,pp 196-214.
Kasaba, Resat,Was there a compradore Bourgeoisie in Mid-nineteenth-century western Anatolia?, 1998, Vol.11,No.2,research foundation of state university of new york,pp215-228.
Lopes, Carlos. Macroeconomic policy framework for Africa s structural transformation, Addis ababa :uneca.2017.
Marx and Heterogeneity: Thinking the Lumpenproletariat,Peter Stallybrass,Representations, No. 31, Special Issue: The Margins of Identity in Nineteenth-Century England (Summer, 1990).
Mgbeoji ,Ikechi. the comprador complex:Africa IPRs Elites,Neo-colonialism and the endureing of African IPR Agenda by external interest, intellectual property journal,2014, Vol26 , p313-329.
Mills ,Nathaniel .Ralph Ellison's Marxism: The Lumpenproletariat, the Folk, and the Revolution, African American Review, Vol. 47, No. 4 (Winter 2014), pp. 537-554.
Mitrović , Ljubiša.The new bourgeoisie and Its Pseudo-Elite in the societies of peripheral capitalism‌‌، ‌Series:philosophy,sociology,psychology and history,2010,  Vol.9  No. 1, 2010,pp1-13.
Ralph Ellison's Marxism: The Lumpenproletariat, the Folk, and the Revolution, Nathaniel Mills, African American Review, Vol. 47, No. 4 (Winter 2014).
Stallybrass, Peter.(Marx and Heterogeneity: Thinking the Lumpenproletariat,  ,Representations, No. 31, Special Issue: The Margins of Identity in Nineteenth-Century England (Summer, 1990), pp.69-95.
Saul, J.S. & Bond, P. South Africa – The present as history: From Mrs Ples to Mandela & Marikana. Johannesburg: Jacana,2014.
Swainson. state and economy in post -colonial  Kenya, Canadian journal of African studies, 1978, vol.12, No.3, pp357-381.
Vitalis ,Robert.  on the theory and practice of  compradors, international journal of middle east studies,1990,  Vol 22, No 3 , pp291-315
Woddis,Jack. introduction to Neo-colonialism ,London: Lawrence & wishart,1967.