تحقیقات اسنادی انقلاب اسلامی

تحقیقات اسنادی انقلاب اسلامی

زمینه‌ها و عوامل ‌سیاسی ‌و اجتماعی موثر بر شکل‌گیری‌گفتمان ‌مبارزه در آراء آیت‌الله‌هاشمی‌‌رفسنجانی(1337-1357)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی ‌دکتری علوم ‌سیاسی، بخش علوم سیاسی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه ‌شیراز، شیراز، ایران.
2 دانشیار بخش علوم سیاسی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران.
3 استاد بخش علوم سیاسی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران.
10.22034/irs.2025.503710.1258
چکیده
فهم جدید از دین در حوزه علمیه ‌قم منجر به ظهورکنشگرانی با رویکردهای فکری و عملی متفاوتی از حوزه سنتی شد. این روند از دهه 1320 ابعاد جدیدی پیداکرد و در اواخر دهه 1330 و 1340 و بعد از آن به شکل و ماهیت تقابلی با حکومت پهلوی در قالب مبارزه طیف جوان و نوگرای حوزه به رهبری امام خمینی، به خود گرفت. این مقاله درپی برقراری پیوند میان زمینه و زمانه اجتماعی و سیاسی با مفاهیم و اندیشه‌هاست و درصدد پاسخ به این پرسش اساسی است: زمینه‌ها و عوامل ‌سیاسی‌ و اجتماعی، چه تأثیری‌ بر شکل‌گیری گفتمان ‌مبارزه در آراء آیت‌الله‌ هاشمی‌رفسنجانی داشته‌اند؟ فرضیه مقاله نیز این است: پیدایش هر پدیده اجتماعی متأثر از سلسله زمینه‌ها، عوامل و رخدادهای اجتماعی و سیاسی است که باعث شکل‌گیری آن پدیده می‌گردند و گفتمان مبارزه در آراء هاشمی نیز برآیند سلسله‌ای از این زمینه‌ها، عوامل و رخدادها بوده که در این مقاله به تبیین آنها پرداخته خواهد شد. یافته‌ها حاکی از آن است که هاشمی در فضای معرفتی خاص آن زمان به دنبال تغییر روابط نامتعادل قدرت بوده و این را در قالب گفتمان مبارزه در دو مقطع 1338 تا 1344 و 1344 تا 1357 به‌واسطه متون نوشتاری یا گفتاری در قالب «مبارزه سیاسی»، «مبارزه فرهنگی» و «مبارزه» پیگیری کرده است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

The Political and Social Contexts and Factors Influencing the Formation of the Discourse of Struggle in the Views of Ayatollah Hashemi Rafsanjani (1958-1979)

نویسندگان English

Amin SadeqiBakyani 1
Ebrahim Abbassi 2
Bahram Akhavan kazemi 3
1 PhD student in Political Science, Department of Political Science, Faculty of Law and Political Science, Shiraz University, Shiraz, Iran.
2 Associate Professor, Department of Political Science, Faculty of Law and Political Science, Shiraz University, Shiraz, Iran.
3 . Professor, Department of Political Science, Faculty of Law and Political Science, Shiraz University, Shiraz, Iran
چکیده English

A new understanding of religion within the Qom seminary led to the emergence of actors with distinct intellectual and practical approaches, diverging from traditional clerical paradigms. This trend gained new dimensions from the 1940s onward and, by the late 1950s and 1960s, evolved into a confrontational stance against the Pahlavi regime, embodied in the struggle led by Ayatollah Khomeini and the younger, reformist faction of the seminary. This article seeks to establish a connection between socio-political contexts and the conceptual and ideological developments of the time, addressing the central research question: “How did political and social contexts and factors influence the formation of the discourse of struggle in Ayatollah Hashemi Rafsanjani’s views?” The hypothesis posits that the emergence of any social phenomenon is shaped by a series of contextual factors, social conditions, and political events, and the discourse of struggle in Rafsanjani’s thought was likewise the product of such historical and structural influences, which this study aims to elucidate.  The findings indicate that Rafsanjani, operating within the epistemic framework of his time, sought to transform unequal power relations. This objective was articulated through the discourse of struggle in two distinct phases—1959-1965 and 1965-1979—manifested in written and spoken texts framed as political struggle, cultural struggle, and armed struggle. 

کلیدواژه‌ها English

Hashemi Rafsanjani
Political Struggle
Armed Struggle
Cultural Struggle
کتابنامه
الف) اسناد
مرکز اسناد انقلاب ‌اسلامی(مراسان)، تصویر صفحه اول پرونده آیت‌الله‌ هاشمی‌رفسنجانی درساواک، 20دی1395، کدخبر:427: https://irdc.ir/fa/news/427/
مرکزاسناد انقلاب ‌اسلامی(مراسان)، گزارش ساواک از فعالیت‌های آیت‌الله‌ هاشمی‌رفسنجانی و دستگیری ‌وی، 21 دی1395، کدخبر:428 https://irdc.ir/fa/news/428/
مرکز اسناد انقلاب ‌اسلامی(مراسان)،گزارش ‌ساواک ‌از دستگیری ‌و آزادی‌آیت‌الله ‌هاشمی‌رفسنجانی در سال 46، 21 دی1395، کدخبر:428 https://irdc.ir/fa/news/428/
مرکز اسناد انقلاب ‌اسلامی(مراسان)، حکم دادگاه نظامی رژیم پهلوی علیه آیت‌الله ‌هاشمی‌رفسنجانی درسال 56، 21دی1395، کدخبر:428 https://irdc.ir/fa/news/428/
مرکز بررسی ‌اسناد‌ تاریخی، شرکت سیدمهدی هاشمی رفسنجانی در جلسات مشکوک، 22آذر1346، https://historydocuments.org/sanad/?page=show_document&id=fifbtnpfuc
مرکزبررسی‌اسناد‌تاریخی،شیخ‌علی‌اکبر‌هاشمی‌رفسنجانی،26آذر،1347،تاریخ‌دسترسی:16/12/1403، https://historydocuments.org/sanad/?page=show_document&id=duk94uc56go
مرکز بررسی ‌اسناد ‌تاریخی،گذری بر انقلاب اسلامی در استان قم به روایت اسناد ساواک - بخش سوم، 7دی1403 https://historydocuments.ir/?page=post&id=4273
مرکز بررسی ‌اسناد ‌تاریخی، قلع‌و‌قمع روحانیون مبارز در رمضان1352، 24شهریور،1352، تاریخ‌انتشار 24/01/1403، https://historydocuments.ir/?page=post&id=2314
مرکز بررسی ‌اسناد‌ تاریخی، پایگاه‌های انقلاب اسلامی به روایت اسناد ساواک(2)، حسینیه ارشاد، کانون همکاری روحانیون و نواندیشان مسلمان، 1فروردین1397، https://historydocuments.ir/?page=post&id=1459
موسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، فتوای آیت‌الله‌طالقانی درباره مارکسیست‌ها و مجاهدین خلق، 22آذر 1355، تاریخ‌انتشار 19شهریور1403، https://psri.ir/?id=5rai67da
هاشمی‌رفسنجانی، اکبر، خاطرات و اسناد دوران مبارزه، ج2، تهران: دفتر نشر معارف انقلاب، 1386، دسترسی: https://dl.persianpdf.com/ebook/1401/Dovrane_Mobarezeh_Hashemi_Rafsanjani.pdf
 شماره سند: 11/0013،  12/0033،  0134، 0653، 0727، 0857، 3/0684، 1/0359، 2/0026، 1/0033، 9/0050، 2/0809، 0125، 1/627، 2/627، 6/0013، 0014، 0002، 0010، 1/0012، 2/0012، 0017، 0022، 1/0061، 0104، 0260، 1/0072، 2/0072، 10/0050، 11/0050، 0862، 3/882، 4/882، 2/0882، 1/0890، 1/0887، 2/0887، 3/0887، 1/0942، 0516، 0135، 1/0123، 2/0123، 0169، 2/0777، 0257، 2/0331، 1/0305، 4/0439 .
ب) کتاب
اسماعیلی، حمیدرضا، اندیشه سیاسی آیت‌الله‌ هاشمی‌رفسنجانی. تهران، مرکز اسناد انقلاب ‌اسلامی، 1397.
افخمی، رضوان، زندگی و مبارزات سیاسی اکبر هاشمی‌رفسنجانی و نقش وی در پیروزی انقلاب اسلامی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، پژوهشکده امام خمینی(ره) و انقلاب اسلامی تهران، تهران، ایران، 1393.
بشیریه، حسین، «تجدد: غیریت‌ها و محدودیت‌ها»، نقد و نظر، س3، ش2، 1376، صص 442- 459.
پ) مقاله و پایان‌نامه
جعفریان، رسول، جریان ها و سازمان های مذهبی سیاسی ایران، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1386.
حسینی‌زاده، محمدعلی، اسلام‌ سیاسی در ایران، قم، دانشگاه مفید، 1385.
خسروپناه، محمدحسین، سازمان افسران حزب توده ایران 1323-133، تهران، موسسه نشر و پژوهش شیرازه، 1377
خمینی، روح الله، صحیفه نور، ج 1، تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1370.
خورشیدوند، روح‌الله، رهبران چگونه می‌اندیشند، تهران، دفتر نشر معارف انقلاب، 1398.
خورشیدوند، روح‌الله، نقش باورهای فلسفی پراگماتیسی بر‌رفتار سیاسی؛ مطالعه موردی احمد قوام و هاشمی رفسنجانی، رساله‌دکتری، دانشگاه تهران، تهران، 1398.
دیده‌بان اندیشه، ماهنامه تخصصی رصد رویدادهای اندیشه‌ای، پیاپی 35، 2 (11)، 1400.
روحانی، حمید، خاطرات و مبارزات شهید محلاتی، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1376.
زیباکلام، صادق و اتفاق‌فر، فرشته السادات، هاشمی بدون روتوش، تهران، انتشارات روزنه، 1388.
سمیعی، محمد، نبرد قدرت در ایران؛ چرا و چگونه روحانیت برنده شد؟ تهران، نشر نی، 1397.
صدرشیرازی، محمدعلی، سازمان چریک‌های فدایی خلق، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1395.
طاهری، حجت‌الله، خاطرات نیره‌السادات احتشام‌رضوی، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1383.
فراتی، عبدالوهاب، روحانیت و سیاست: بازگشت مجدد روحانیت به سیاست و پیروزی انقلاب، پگاه حوزه، شماره  226، 1386. دسترسی https://ensani.ir/fa/article/63812
فراتی، عبدالوهاب، قیام 15 خرداد 1342 (روند، بازتاب و نتایج). مجله حضور، ش 39، 1381.دسترسی https://noo.rs/mOa3p
فلسفی، محمدتقی، خاطرات و مبارزات حجت‌الاسلام فلسفی، ج 1، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی،1376.
کدیور، محسن، جایگاه حوزه علمیه و روحانیت در ایران درسده اخیر، منتشرشده در وب‌سایت شخصی محسن کدیور، 25 آبان، 1400، به نقل از : دیده‌بان اندیشه، ماهنامه تخصصی رصد رویدادهای اندیشه‌ای، س2 ، ش 11، پیاپی 35، 1400.
کرمی‌پور، حمید، خاطرات آیت‌الله ابوالقاسم خزعلی، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1382.
مولوی وردنجانی، عیسی و یعقوب توکلی، «تبیین عوامل ناکامی جنگ‌های چریکی در ایران دوران پهلوی»، مطالعات تاریخی، س17، ش64، 1397، صص 42-62.
میناچی، ناصر، تاریخچه "حسینیه ارشاد" مجموعه مصاحبه‌ها، دفاعیات و خاطرات ناصر میناچی، تهران، حسینیه‌ارشاد، 1384.
هاشمی‌رفسنجانی، اکبر و محمدجواد باهنر، جهان در عصر بعثت، قم، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1346.
هاشمی‌رفسنجانی، اکبر، امیرکبیر قهرمان مبارزه با استعمار، تهران، انتشارات فراهانی، 1346.
هاشمی‌رفسنجانی، اکبر، دوران مبارزه، ج 1 و 2، تهران، دفتر نشر معارف انقلاب، 1386.
هاشمی‌رفسنجانی، اکبر، سرگذشت فلسطین (ترجمه)، قم، بوستان کتاب، 1382.
هاشمی‌رفسنجانی، اکبر؛ خسروشاهی، سیدهادی؛ حجتی‌کرمانی، علی و دعایی، سید محمود، «بعثت» ارگان داخلی طلاب حوزة علمیه قم، در سال‌های 1342 تا 1344. قم، کلبه‌شروق، 1379
ویدوسن، اچ. جی، تحلیل گفتمان، تهران، جامعه شناسان، 1393.
یورگنسن، ماریانه و لوئیز فیلیپس، نظریه و روش در تحلیل گفتمان ترجمه هادی جلیلی، تهران، نشر نی، 1395.
پ) مصاحبه‌ها
رجایی، غلامعلی، زندگی در روستا و مهاجرت‌ به ‌قم، (مصاحبه‌باآیت‌الله‌ هاشمی‌رفسنجانی)، تهران:  مجمع‌ تشخیص ‌مصلحت ‌نظام، پایگاه اینترنتی مرکز اسنادآیت‌الله هاشمی‌رفسنجانی: https://rafsanjani.ir، 5مرداد، 1392.
محمودی، محمد، مصاحبه ‌با آیت‌الله ‌هاشمی‌رفسنجانی با دبیر پایگاه اطلا‌ع‌رسانی آیت‌الله هاشمی‌رفسنجانی. تهران:  مجمع‌ تشخیص‌ مصلحت ‌نظام، پایگاه اینترنتی مرکز اسناد آیت‌الله هاشمی‌رفسنجانی: https://rafsanjani.ir، 13 بهمن، 1388.
مصاحبه‌آیت‌الله‌ هاشمی‌رفسنجانی‌باپـایگـاه‌اطـلاع‌رسـانی‌شفـقنا،تهران:مجمع‌تشخیص‌مصلحت ‌نظام، پایگاه اینترنتی مرکز اسنادآیت‌الله هاشمی‌رفسنجانی: https://rafsanjani.ir، 17مرداد، 1394.
مصاحبه آیت‌الله ‌هاشمی رفسنجانی با روزنامه جمهوری اسلامی، تهران: مجمع‌تشخیص مصلحت نظام، پایگاه اینترنتی مرکزاسنادآیت‌الله هاشمی‌رفسنجانی: https://rafsanjani.ir، 28اردیبهشت، 1390.
مقدم، بیژن، مصاحبه آیت‌الله ‌هاشمی‌رفسنجانی باروزنامه جام‌جم، تهران:  مجمع ‌تشخیص‌ مصلحت ‌نظام، پایگاه اینترنتی مرکز اسنادآیت‌الله هاشمی‌رفسنجانی: https://rafsanjani.ir، 29دی، 1387.
هاشمی‌رفسنجانی، اکبر، مصاحبه آیت‌الله‌ هاشمی‌رفسنجانی با دفتر نشر فرهنگ اسلامی، پایگاه اینترنتی مرکزاسنادآیت‌الله هاشمی‌رفسنجانی: https://rafsanjani.ir ، 1387.
هاشمی‌رفسنجانی، اکبر، مصاحبه آیت‌الله‌هاشمی رفسنجانی درباره نهضت امام خمینی، تهران: مجمع‌ تشخیص‌ مصلحت‌ نظام، پایگاه اینترنتی مرکز اسناد آیت‌الله ‌هاشمی‌رفسنجانی: https://rafsanjani.ir ، 11آبان، 1379.
ت) سایت
امام‌خمینی(ره)، وصیت‌نامه،
  https://idc0-cdn0.khamenei.ir/ndata/news/9447/680315.pdf
پرتوی‌ازخورشید،ویژه‌نامه‌رسالت،‌12خرداد1378. https://hawzah.net/fa/Article/View/6028
پگاه حوزه، شماره 48، 1386، https://noo.rs/WFrPw
جعفریان، رسول، تبارشناسی جریان روحانیون مبارز در اوائل دهه پنجاه. در: کتاب نشریه دو ماهنامه‌اندیشه‌پویا،انتشارات:اندیشه‌پویا،1394، https://www.khabaronline.ir/news/504993
جلسه دوم درس‌هایی از تاریخ (بی تاریخ):
http://www.habilian.ir/fa/vije/vijenameha/Vijenameha/v021_ayat/page03_02.html
فراتی، عبدالوهاب، فرجام مشروطیت باعث انزوای روحانیت شد، 1397. https://iict.ac.ir/1397/04/mst
فراتی، عبدالوهاب، جریان‌شناسی فکری سیاسی روحانیت،1393. https://www.parsine.com کد خبر: 191796
فراتی، عبدالوهاب، قیام 15 خرداد  1342(روند، بازتاب و نتایج). مجله حضور، ش 39، 1381.      https://noo.rs/mOa3p
هاشمی‌رفسنجانی، اکبر (1395). زندگینامه کوتاه آیت‌الله هاشمی رفسنجانی به قلم خودش،کد خبر: 158037،1395.   https://www.eghtesadnews.com
هاشمی‌رفسنجانی، اکبر، ارزش‌ها و مکتب‌ها، .1363 http://pasdareeslam.com/40835
هاشمی‌رفسنجانی،اکبر،مبارزه‌باجشن‌تاجگذاری،.1376 https://rafsanjani.ir/records/521438
هاشمی رفسنجانی، اکبر، شیعه ‌و مرجعیت، مکتب تشیع، 1340. http://ensani.ir/fa/article/59441
هاشمی‌رفسنجانی، اکبر، خلاصه زندگی‌نامه آیت‌الله‌ هاشمی‌رفسنجانی، بی تا.
منابع لاتین:
Fairclough, Norman. A dialectical-relational approach to critical discourse analysis in social research. Methods of Critical Discourse Analysis, 2009.