تحقیقات اسنادی انقلاب اسلامی

تحقیقات اسنادی انقلاب اسلامی

بررسی تحلیلی عملکرد دولت پهلوی در سربازگیری و نظام وظیفه اجباری ایل بختیاری (1304-1320ش/1925-1941م)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
خدابخش قربان پور 1
علی اکبر جعفری 2
1 دانش آموخته دکتری تاریخ ایران اسلامی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران.
2 دانشیار گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران
10.22034/irs.2025.500389.1249
چکیده
حضور فعالانه­ ایلات و عشایر در تحولات سیاسی، اجتماعی و اقتصادی ایران، یکی از مهم‌ترین مسائل تاریخ ایران است. این نقش‌آفرینی آنها در دوره پهلوی و به‌ویژه سیاست‌های رضاشاه با مشکلاتی روبه‌رو شد که زیست ایلات و عشایر را به چالش کشید و آنها را در وضعیت ویژه‌ای قرار داد. دولت پهلوی در سه پروژة دولت‌سازی، ملت‌سازی، و مدرن‌سازی با ایلات و عشایر درگیر شد و درصدد شکل‌دادن به نوع خاصی از هویت ملی مطابق با الگوهای غربی برآمد. سربازگیری و خدمت نظام‌وظیفه اجباری، بخشی از تلاش‌های گسترده‌تر رضاشاه برای تمرکز قدرت و ترویج ناسیونالیسم بود. این سیاست با مقاومت اقشار مختلف جامعه ازجمله ایل بختیاری که آن را نقض حقوق و در تعارض منافع خود می‌دانستند، مواجه شد. براین اساس، پژوهش حاضر درصدد پاسخ  به این سؤال است که  مشکلات و چالش‌های سربازی و نظام‌وظیفه اجباری در ایل بختیاری در دوره پهلوی چه بود و چه نتایجی در پی داشت؟ نتایج پژوهش نشان می‌دهد اجرای قانون نظام‌وظیفه اجباری در ایل بختیاری مشکلات مهم انسانی و فرهنگی، طبیعی و جغرافیایی و مدیریتی و حتی اعتباری و مالی داشته است. این مشکلات اگرچه اجرای این قانون را در ایل بختیاری کُند و زمان‌بر نمود اما تا پایان دوره پادشاهی رضاشاه مورد تأکید حاکمیت بود. این پژوهش به روش توصیفی-تحلیلی و براساس منابع تاریخی، روزنامه‌ها و اسناد و مدارک آرشیوی به این موضوع می‌پردازد. 
کلیدواژه‌ها
دوره پهلوی
سربازگیری
نظام وظیفه اجباری
ایل بختیاری

موضوعات

عنوان مقاله English

Analytical Review of the Pahlavi Government’s Performance in Conscription and Mandatory Military Service of the Bakhtiari Tribe (1925-1941)

نویسندگان English

khodaBakhsh Ghorbanpour 1
َAli Akbar Jafari 2
1 PhD candidate in Iranian Islamic History, Faculty of Literature and Humanities, Isfahan University, Isfahan, Iran.
2 Associate Professor, Department of History, Faculty of Literature and Humanities, University of Isfahan, Isfahan, Iran
چکیده English

The active presence of tribes and nomads in Iran’s political, social, and economic developments is one of the most significant issues in Iranian history. Their role during the Pahlavi era, particularly under Reza Shah’s policies, faced challenges that disrupted the livelihood of tribes and nomads, placing them in a unique predicament. The Pahlavi government engaged with tribes in three major projects: state-building, nation-building, and modernization, aiming to shape a specific form of national identity based on Western models. Conscription and mandatory military service were part of Reza Shah’s broader efforts to centralize power and promote nationalism. However, this policy faced resistance from various segments of society, including the Bakhtiari tribe, who viewed it as a violation of their rights and conflicting with their interests.  Accordingly, this study seeks to answer the following question: “What were the challenges and consequences of conscription and mandatory military service in the Bakhtiari tribe during the Pahlavi era?” The findings indicate that the implementation of mandatory military service in the Bakhtiari tribe posed significant human and cultural, natural and geographical, as well as administrative and even financial challenges. Although these issues slowed down and prolonged the enforcement of the law among the Bakhtiari, the policy remained a priority for the government until the end of Reza Shah’s reign. This research adopts a descriptive-analytical approach, relying on historical sources, newspapers, and archival documents. 

کلیدواژه‌ها English

Pahlavi era
conscription
mandatory military service
Bakhtiari tribe
الف) اسناد
سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران (ساکما):
18311/293/97، 15690/293/97، 458/339/97، 1957/339/97، 27047/293/98، 18483/240، 12067/291، 90030/240، 722/291، 2389/291، 119687/293، 119687/293، 32469/310، 55096/310، 32456/310، 54746/310، 54647/310، 118858/293، 119687/293، 120508/293، 118858/293، 32600/310، 33572/293، 407/291، 7928/210، 118884/293، 1341/291،74/291، 118862/293، 118858/293، 118858/293، 119687/293، 82641/293، 33760/293، 141548/293، 120508/293، 118858/293، 119687/293، 118618/293، 118858/293، 119687/293، 119594/293، 118862/293، 119687/293، 120192/293،31981/310، 32334/310، 120508/293
ب) کتاب
آبراهامیان، یرواند، تاریخ ایران مدرن، ترجمه محمدابراهیم فتاحی، تهران: نشر نی، 1391.
اتابکی، تورج ، ملیت، قومیت و خودمختاری در ایران معاصر، تهران: نشر مروارید، 1373.
اتابکی، تورج، تجدد آمرانه- دولت و جامعه در عصر رضاشاه، ترجمه مهدی حقیقت، تهران: نشر زمستان، 1385.
احمدی بختیار، هرمز، «خاطرات شصت سال»، مجله وحید، س 16، ش 21 و 22، 1356.
انتخابی، نادر، ناسیونالیسم و تجدد؛ در ایران و ترکیه، تهران: نشر نگارة آفتاب، 1390.
افشار یزدی، محمد، آغاز نامه، تهران: نشر آینده، 1304.
اکبری، محمدعلی، تبارشناسی هویت جدید ایران: عصر قاجاریه و پهلوی اول، تهران: نشر علمی و فرهنگی، 1393.
ایوانف، م.س، تاریخ نوین ایران، ترجمه هوشنگ تیزآبی و حسن قائم‌پناه، تهران: نشر اسلوج، 1357.
بختیاری، خسروخان، «خاطرات سردار ظفر»، مجله وحید، س 16، ش221، آذر 1357، صص 40-38.
بختیاری، جعفرقلی خان سرداراسعد سوم، خاطرات، به کوشش ایرج افشار، تهران: نشر اساطیر، 1372.
بهنام، جمشید، ایرانیان و اندیشه تجدد، تهران: نشر فرزان، 1375.
پوربختیار، غفار، «رضاشاه و طرح اسکان عشایر بختیاری»، فصلنامه ابن مسکویه، س2، ش8، 1395، صص 56-34.
بیات، کاوه ، شورش عشایری فارس (1309-1307)، تهران: نشر نقره، 1365.
راجی، محمد هادی و احمدی، حسین، «مواضع فقها در قبال تصویب و اجرای قانون خدمت نظام اجباری (با تأکید بر مواضع شهید مدرس و حاج‌آقا نورالله اصفهانی)(1294-1320ش)»، فصلنامه پژوهش نامه حقوق اسلامی، س 21، ش2، 1399، صص 538-517.
رحمانیان، داریوش، ایران بین دو کودتا، تهران: نشر سمت، 1391.
رحیم‌زاده صفوی، علی‌اصغر، اسرار سقوط احمدشاه، به کوشش احمد دهگان، تهران: نشر فردوس، 1362.
سید بنکدار، سید مسعود، «برقراری نظام سربازگیری در اصفهان دوره پهلوی اول»، مجله گنجینه اسناد، س19، ش 75 ، پاییز 1388، صص 14-9.
شیخ‌نوری، محمد‌امیر، «تغییر ساختار ارتش ایران از سنتی به مدرن»، ماهنامه زمانه، ش ۵۲، دی 1385، صص 30-20.
طهاسبی، ساسان و رستمی، محمد، «شورش بختیاری‌ها در سال 1308»، فصلنامه گنجینه اسناد، س 21، ش82، تابستان 1390، صص 42-27.
عاقلی، باقر، رضاشاه و قشون متحدالشکل، تهران: نشر نامک، 1390.
علیزاده بیرجندی و سمیه حمیدی، تاریخچه سربازگیری در ایران با تکیه بر اسناد و عریضه‌های مردمی در خراسان، تهران: نشر فکر بکر، 1398.
قائم‌مقامی، جهانگیر، تاریخ ژاندارمری ایران از قدیمی‌ترین ایام تا عصر حاضر، بی‌جا، بی‌نا، 1355.
قائمی‌نیک، رضا، «انباشت تاریخی یک مسئله اعتباری»، فصلنامه هابیل، ش 5، 1390.
کرونین، استفانی، رضاشاه و شکل‌گیری ایران نوین، ترجمه مرتضی ثاقب‌فر، تهران: نشر جامی، 1383.
کرونین، استفان، ارتش و حکومت پهلوی، ترجمه غلام‌رضا علی‌بابایی، تهران: نشر خجسته، 1377.
مجد، محمدقلی، رضاشاه و بریتانیا براساس اسناد وزارت خارجه آمریکا، ترجمه مصطفی امیری، تهران: مؤسسه مطالعات و پژوهش های سیاسی، 1402.
ملک‌زاده، الهام، سربازگیری و خدمت نظام‌وظیفه اجباری در دوره رضاشاه، تهران: شیرازه، 1402.
نجفی، وحید و سادات بیدگلی، محمود، «تبیین خدمت سربازی روحانیون در دوره پهلوی دوم»، مجله تحقیقات اسنادی انقلاب اسلامی، س 4، ش 7، بهار و تابستان 1401، صص 336-317.
نیازی، محمد و شالچی، وحید، «شکل‌گیری نظام‌وظیفه در ایران و طرح ملت‌سازی در دوره پهلوی اول»، مجله جامعه شناسی تاریخی، س 5، ش2، پاییز و زمستان 1392، صص 69-42.
هدایت، مهدیقلی مخبرالسلطنه، خاطرات و خطرات، تهران: نشر زوار، 1344.
واعظ شهرستانی شهرستانی، نفیسه، سیاست عشایری دولت پهلوی اول، تهران: نشر تاریخ ایران، 1388.
ج) منابع لاتین
Wilcox.V. Military Service and National in During State Pahlavi(1925-1941) Londan, 2011.
تحقیقات اسنادی انقلاب اسلامی
دوره 6، شماره 11
فروردین 1403
صفحه 212-248