"The Study of Left Student Currents in Iran during the 2000s : A Case Study of Khak Journal and the DAB Group"

Document Type : Original Article

Authors
Hamid Ahmadi Hajikelayi 1
Mohammad Sadegh Pourebrahim Ahwazi 2
1 Visiting Professor, Islamic Revolution Department, Islamic Education University, Qom, Iran
2 PhD in Political Science, Iranian Studies, University of Tehran, Tehran, Iran
10.22034/irs.2026.540964.1304
Abstract
In the 2000s, leftist student movements, despite their limited scope, gained a notable presence in Iranian universities and influenced the intellectual and political atmosphere of campuses through gatherings, sit-ins, and an emphasis on Marxist praxis. The central questions of this study are: under what conditions did these movements emerge, what trajectory did their activities follow, and why did they ultimately face stagnation and decline? The findings indicate that factors such as an emphasis on Marxist praxis, tactical alliances with Islamic associations, the growing student population, and the relatively open political climate after the presidential election of 1997 facilitated their rise and influence. Conversely, the widespread arrests of December 2007 and internal schisms led to weakened cohesion and the eventual decline of these movements. Employing a descriptive-analytical method and drawing on library sources, interviews, statements, articles by former leftist activists, and internet searches, this study analyzes publications (such as Khak), organizations (such as the Dab group), key splits (labor-oriented and radical left), as well as their interactions with the Office for Strengthening Unity.
Keywords
Iran
Marxism
student movement
leftist students
schisms
Subjects

  1. کتابنامه

     

    کتاب‌ها

    1.      جمعی از کارگران سوسیالیست داخل کشور، عروج سوسیالیسم کارگری و تغییر آرایش سیاسی، بی‌جا، شهریور 1387.

    2.      رنجبران، داود، بررسی جریان مارکسیسم دانشجویی در ایران، تهران: انتشارات ساحل اندیشه تهران(سات)، 1388، چاپ اول.

    3.      روزی‌طلب، محمدحسن، و ثابتی‌منفرد، امیرحسین، تاریخ شفاهی جنبش دانشجویی مسلمان، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1391، چاپ اول.

    4.      عطارزاده، مجتبی، آسیب‌شناسی جنبش دانشجویی در ایران، تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی، 1383.

    5.      قویدل معروفی، حسین، و پورنجمی، مجید، تاریخ جنبش دانشجویی ایران؛ دفتر تحکیم وحدت(1358-1380)، تهران: نجم‌الهدی، 1385، جلد اول.

    6.      مقدم، رضا، در این بن‌بست؛ سه حزب کمونیست کارگری در انتهای راه، استکهلم: انتشارات کارگر امروز، 1386، چاپ اول.

     

    مقالات

    1.      بیننده، مسعود، تحلیل انتقادی گفتمان نشریات دانشجویی پیرامون قومیت(نمونه موردی: نشریه دانشجویی خاک)، نشریه زریبار، سال یازدهم، بهار 1386، شماره63.

    2.      مقیمی، غلام‌حسین، رهیافت‌های فکری جنبش دانشجویی، مجله پگاه حوزه، شماره 22، مهرماه 1380.

     

     

    مصاحبه‌ها

    آسایش، کریم، مصاحبه با کریم آسایش، 15 آذرماه سال1393، سایت طبقه دات کام:

     http://tabaqe.com

     

     توانچه، عابد ، دانشجویان چپ­گرا و جنبش سبز در گفتگو با عابد توانچه، 6 تیر1389:

     http://daneshjoonews.com  

     

    توانچه، عابد، گفتگوی سعید حبیبی با عابد توانچه، 2007:

    http://takravi.blogspot.com

    توانچه، عابد، مصاحبه با عابد توانچه در سایت طبقه دات کام، 15 آذرماه سال1393:

    http://tabaqe.com

     

    سایت‌های اینترنتی

    امیری‌الیاسی، کیوان،  گشت‌وگذاری در خاطرات تلخ و شیرین؛ بازخوانی تجربیات فعالان دانشجوئی چپ ایران در دهه 80، 21 مردادماه 1393: سایت طبقه دات کام:

    http://tabaqe.com

     

    بی­نا، جمع­بندی سه ساله؛ تحلیلی از گذشته و رویکردی به آینده(انتشار مجدد)، 31 اردیبهشت 1388: 

    http://www.azady-barabary.org

     

    بی­نا، دانشگاه، سنگر آزادی، اول مهرماه سال 1393، سایت طبقه دات کام:

    http://tabaqe.com

     

    توانچه، عابد، گزارش به جنبش، تاریخ بازیابی: 25 مرداد 1394:

    http://takravi.blogspot.com

     

     

     

    توانچه، عابد، هیچ علف هرزی پای یک درخت پهناور، ماندگار نیست، تاریخ بازیابی 1 مهر1394:

    http://takravi.blogspot.com

     

    ثقفی خراسانی، محسن، نگاهی به جنبش دانشجویی چپ در ایران دهه80، سایت شخصی محسن ثقفی، 13 آبان ماه 1392:

    http://mohsensaghafy.com

     

    جمعی از نویسندگان(1994)، یک دنیای بهتر؛ برنامه حزب کمونیست کارگری، وب‌سایت رسمی حزب کمونیست کارگری ایران(حککا)، 20 نوامبر 1994:

    https://wpiranfa.com/?p=16523#azadi-barabari-refah

     

    جمعی از نویسندگان(نسیم سلطان­بیگی، محمد پورعبدالله، عابد توانچه، و دیگران)، ویژه‌نامه روز دانشجو، سایت طبقه دات کام،آذرماه سال1393:

    http://tabaqe.com

     

    حسینی، حسین، در سودای یک مکتب پوسیده؛ بازخوانی پرونده چپ دانشجویی در ایران، سایت فارس نیوز، 14/4/1390:

    https://farsnews.ir/FarsNews/1529289169000991441

     

    حکمت، منصور و دیگران، اطلاعیه اعلام موجودیت حزب کمونیست کارگرى - انترناسیونال شماره یک،٣٠ نوامبر ١٩٩١، مندرج در وب‌سایت اینترنتی آثار منصور حکمت به نشانی:

    https://hekmat.public-archives.com           

     


    دانشجویان آزادیخواه و برابری طلب-خط بازسازی، «پیش به‌سوی خودسازمان‌یابی کمونیستی»، پایگاه اینترنتی عصر نو، 12 فروردین 1388:

    https://asre-nou.net/php/view.php?objnr=2798

    شمس، فؤاد،  و داراب زند، بینا، ظهور لومپنیسم در جنبش چپ، تارنمای شخصی بینا داراب زند و نشریه سلام دموکرات، سال 2007

    http://binadarabzand.info

     

    طوسی­نژاد، مزدک، داستان یک سیاست و یک سایت، 1388:

    http://radikalism.blogspot.com

     

    عباسیان، کاوه، نامه­ای در باب پایان فعالیت­هایم در قالب دانشجویان آزادی­خواه و برابری طلب، 26/2/1388:

    http://asre-nou.net

     

    کریمی­زاده، بهروز، نامه­ به دانشجویان آزادی­خواه و برابری طلب در رابطه با پایان فعالیت­هایم در مجموعه داب، 17/2/1388:

    http://azady-barabary.org

    مدرسی، آذر، شبح داب بر فراز دولت اعتدال، 5 دسامبر 2014:

    http://azarmodaresi.com

     

    مدرسی، بهرام، کمونیست­ها کارشان تمام‌شده نیست!، تاریخ بازیابی 28/6/1394:

    http://bahram.blog.com

     

    معارفی‌پور، حسن، جابجایی پرخاشگری در میدان سیاست؛ «در جواب محمد فتاحی»، دی­ماه  1387:

    http://www.kargaran-iran.com

     

    معارفی‌پور، حسن، نگاهی گذرا به پروسه­ شکل­گیری جنبش دانشجویی در ایران، بخش اول، دوم، و سوم، شهریور و مهرماه 1388:

    http://www.kargaran-iran.com

     

    نصرآبادی، پریسا،  چپ دانشجویی، پای در گذشته و نگاهی به آینده، سایت اخبار روز، ۱۰ تیر ۱٣٨۹:

    http://www.akhbar-rooz.com 

     

    وهاب‌زاده، پیمان، دانشجویان آزادی‌خواه و برابری‌طلب: بازگشت ناگزیر چپ در ایران پساانقلابی، ترجمه‌ی پویا دهقان، سایت نقد اقتصاد سیاسی، 15 فروردین 1404:

    https://pecritique.com/2025/04/04

     

    بیانیه اکثریت کمیته مرکزى حزب کمونیست کارگرى درباره کناره‌گیرى از حزب کمونیست کارگرى ایران و تأسیس حزب کمونیست کارگری-حکمتیست، وب‌سایت رسمی حزب کمونیست کارگری-حکمتیست، به نشانی:

    https://hekmatist.org/archives/2839

     

    انشعاب در حزب کمونیست کارگری-حکمتیست، وب‌سایت رسمی حزب کمونیست کارگری-حکمتیست(خط رسمی)، به نشانی:

     https://hekmatist.com

    منابع انگلیسی

     

    1. Vahabzadeh, Peyman, Students for Freedom and Equality: The Inevitable Return of the Left in Post-Revolutionary Iran, Published online by Cambridge University Press:  01 January .2022